NGV-Geonieuws 171 artikel 1078

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


September 2010, jaargang 12 nr. 6 artikel 1078

Redactie: George Brouwers tot en met artikel 1023 en vanaf 1024 dr.W.M.L.(Willem) Schuurman

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 171! Op de huidige pagina is alleen artikel 1078 te lezen.

<< Vorig artikel: 1077 | Volgend artikel: 1079 >>

1078 Krimpende maan leidt tot opschuivingen
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon, AMU, Poznan

Klik hier voor alle artikelen over Astronomie ! Klik hier voor alle artikelen over Geomorfologie ! Klik hier voor alle artikelen over Structurele geologie, (Plaat)tektoniek & Aardbevingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

We kennen een wassende maan (de twee weken tussen nieuwe maan en volle maan) en een krimpende maan (tussen volle maan en nieuwe maan). Maar mogelijk is er ook tijdens wassende maan sprake van een krimpende maan: de maan wordt namelijk wellicht werkelijk (fysiek) nog steeds kleiner. En als dat nu niet het geval meer zou zijn, dan is de maan in ieder geval toch in het recente geologische verleden gekrompen. Dat valt op te maken uit steilwanden die op de maan zijn waargenomen.

De maan ontstond waarschijnlijk door een botsing tussen de aarde en een ander hemellichaam, zo’n 100 miljoen jaar na het ontstaan van de aarde. Bij de botsing werd een deel van de aardkorst (waar nu de Stille Oceaan ligt) het luchtruim in geslingerd (zie Geonieuws 471). Daar kwam veel materiaal door onderlinge aantrekking weer bij elkaar, maar ca. 4,8 miljard jaar geleden werd de maan, net als de aarde, getroffen door een enorm bombardement van asteroďden en meteorieten (zie Geonieuws 272). De vele grote inslagen zorgden ervoor, samen met de warmte uit het verval van de nog volop aanwezige radioactieve isotopen, dat de maan een hete massa vormde. Na dit ‘Zware bombardement’ koelde de maan af. Veel astronomen menen al geruime tijd dat de maan kromp tijdens die afkoeling, maar dat het kleiner worden van de maan vooral vooral in het begin plaatsvond. Nieuwe waarnemingen met het ruimtevaartuig Lunar Reconnaissance Orbiter duiden er nu op dat er,geologisch gezien, recente tektonische activiteiten plaatsvonden die samenhangen met een krimpende maan tengevolge van een nog steeds voortdurende afkoeling. De krimp door afkoeling heeft de doorsnede van de maan intussen zo’n 200 m kleiner gemaakt.

De structuren waarom het gaat worden door de onderzoekers lobvormige steilwanden genoemd. Ze moeten minder dan een miljard jaar geleden zijn gevormd, mogelijk minder dan honderd miljoen jaar, en ze hangen samen met het krimpen van de maan. De steilwanden zijn betrekkelijk klein: de grootste is ongeveer 100 m hoog en een paar kilometer lang, maar de meeste structuren zijn slechts enkele meters hoog. Dat de structuren behoren tot de jongste die op de maan zijn waargenomen, maken de onderzoekers onder meer op uit het feit dat deze steilwanden doorlopen door kleine kraters die ook als zeer jong worden beschouwd. Er zijn daarentegen geen kraters die de steilwanden hebben aangetast, en de steilwanden zien er fris en vrijwel onaangetast uit.


De Lee-Lincoln steilwand in basalten van het Taurus-Littrow-dal, even
ten westen van de landingsplaats van de Apollo 17 (pijl).


Lobvormige steilwanden zijn nu van de hele maan bekend. Zwarte stippen
geven reeds eerder bekende exemplaren aan; de witte stippen zijn nieuwe vondsten.



Een opschuiving stuwde materiaal omhoog (pijlen)
op de flank van de Gregory krater.



Steilwand als gevolg van een breuk die door diverse kleine inslagkraters
(pijlen) heenloopt en dus jonger is.



Een opschuiving is een breuk waarbij de ene zijde over de
andere heen omhoog wordt geschoven.

Omdat de steilwanden zo jong zijn, moet de maan - volgens de onderzoekers - nog heel recent verder zijn afgekoeld en gekrompen. Dat wordt ondersteund door seismometers die bij de Apollo-vluchten zijn achtergelaten, en die maanbevingen hebben geregistreerd. Sommige van die bevingen kunnen zijn veroorzaakt door inslagen, door de getijden (van gesteentemateriaal!) die door de aantrekking van de aarde worden veroorzaakt, of door temperatuurverschillen tussen dag en nacht, maar andere lijken een tektonische oorzaak te hebben. Het ligt nu in de bedoeling om foto’s van de Apollo missies in detail te gaan vergelijken met recente opnames; de hoop is uiteraard dat er veranderingen zijn opgetreden, die recente tektoniek zouden bewijzen. Dat recente tektoniek zo frequent zou optreden, en dan ook nog herkenbaar grote veranderingen van het reliëf zou veroorzaken, lijkt echter zeer onwaarschijnlijk.

Lobvormige steilwanden werden al tijdens de Apollo-missies 15, 16 en 17 vastgelegd met een hogeresolutie panoramische camera, maar de foto’s van die missies bestreken slechts een beperkt deel van de maan. Nu zijn er nog 14 soortgelijke structuren ontdekt, en is duidelijk dat ze zowel op hoge als op lage breedte van de maan voorkomen, dus geen lokaal fenomeen zijn.

Toen het binnenste deel van de maan (de maan heef geen kern!) kromp, moesten de gesteentemassa’s daaromheen wel reageren. Daarbij werden onder meer opschuivingen gevormd, breuken waarbij de ene kant over de tegenoverliggende kant omhoog schuift. Zo ontstonden de steilwanden; waarom die lobvormig zijn is vooralsnog onduidelijk.

Referenties:
  • Watters, Th.R., Robinson, M.S., Beyer, R.A., Banks, M.E., Bell III, J.F., Pritchard, M.E., Hiesinger, H., Van der Bogert, C.H., Thomas, P.C., Turtle, E.P. & Williams, N.R., 2010. Evidence of recent thrust faulting on the moon revealed by the Lunar Reconnaissance Orbiter camera. Science 329, p. 936-940.

Foto’s: NASA/Goddard/Arizona State University/Smithsonian; tekening: Arizona State University.


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl