NGV-Geonieuws 176 artikel 1142

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


Februari 2011, jaargang 13 nr. 2 artikel 1142

Redactie: George Brouwers tot en met artikel 1023 en vanaf 1024 dr.W.M.L.(Willem) Schuurman

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 176! Op de huidige pagina is alleen artikel 1142 te lezen.

<< Vorig artikel: 1141 | Volgend artikel: 1143 >>

1142 Ammonieten hadden raspvormige tanden en aten plankton
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon, AMU, Poznan

Klik hier voor alle artikelen over Paleontologie, Fossielen & Uitstervingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Ammonieten behoren tot de meest gewilde objecten van fossielenverzamelaars. Dat komt niet alleen vanwege het feit dat ze vaak worden gevonden in gesteenten waaruit ze goed zijn los te maken, maar ook vanwege de vaak fraaie (gepyrietiseerde, geopaliseerde) aanblik die ze hebben. Bovendien hebben sommige geslachten van de ammonieten - die gewoonlijk bestaan uit platte, opgerolde schelpen - vreemde vormen, zoals de ‘wenteltrap’ Helioceras. Er zijn ook vrijwel rechte, niet of nauwelijks gewonden geslachten, zoals Baculites. Dit laatste geslacht heeft nu een lang bewaard geheim prijsgegeven, namelijk hoe en wat ammonieten aten.


Ammonieten komen o.a. in geopaliseerde
vorm voor, zoals dit exemplaar van
Placenticeras.


Een vreemde vorm heeft de ammoniet
Helioceras.


Ammonieten komen in grote hoeveelheden voor in de aardgeschiedenis: van ongeveer 400 miljoen jaar geleden (Vroeg-Devoon) tot 65 miljoen jaar geleden (grens Krijt/Tertiair). Hoewel hun schaal in het algemeen goed bewaard is gebleven, ontbraken tot nu toe echter veel details die opheldering konden geven over hun inwendige structuur, hun anatomie en hun leefwijze. Ook was de plaats die ze ruim 300 miljoen jaar lang in de voedselketen innamen, niet duidelijk. Drie exemplaren van Baculites uit de Amerikaanse staat South-Dakota hebben dat beeld nu ingevuld, dankzij de nieuwe mogelijkheden die zogeheten röntgen-synchotron-microtomografie biedt. Dat is een techniek waarbij met röntgenstraling steeds een extreem dun niveau van een onderzocht voorwerp kan worden bekeken. Het is momenteel de meest precieze niet-destructieve manier om het inwendige van een voorwerp in zeer groot detail te onderzoeken. Dat gebeurt door een ‘eindeloos’ aantal van direct aan elkaar passende niveaus te bekijken, waardoor een 3-dimensionaal beeld van het inwendige van het bestudeerde voorwerp ontstaat.


De schelp van Baculites
is slechts licht gebogen.


Baculites grandis kan meer
dan een meter lang worden.


Het verkregen 3-D beeld toont tot in de fijnste details de kaken en de tanden van de onderzochte exemplaren. De kaken liggen net binnen de laatste kamer. Hun radula, te vergelijken met een rasp-achtige tong, vertoont uitsteeksels die als een soort tanden kunnen worden beschouwd. De vormen van deze tanden varieert met de plaats op de radula; sommige zijn scherp als een mes, andere vertonen een gebogen vorm. De kaak blijkt karakteristiek voor de aptychoforen, de groep ammonieten waartoe Baculites behoort.


Reconstructie van Baculites grandis.


De gereconstrueerde radula van
Baculites; iedere kleur
geeft een bepaald soort tand aan.


Interessant is dat een van de onderzochte exemplaren een klein slakje en drie kleine kreeftachtige diertjes nog in zijn bek heeft; een van die kreeftjes is in tweeën gespleten. Omdat dergelijke planktonische diertjes niet elders op of in de ammoniet zijn aangetroffen, vermoeden de onderzoekers dat het ‘gespleten’ kreeftje net in tweeën was gebeten en dat ze het laatste maal van de ammoniet vormden. De plotselinge opbloei van de aptychoforen in het Vroeg-Jura lijkt hiermee bovendien verklaarbaar, want ook het plankton begon toen aan een plotselinge bloeiperiode. Het plankton kreeg een geweldige knauw na de inslag op de K/T-grens, en dat verklaart mogelijk waarom ook de ammonieten toen (op de ermee verwante Nautilus na) uitstierven: hun voedselbron verdween vrijwel geheel.

Referenties:
  • Kruta, I., Landman, N., Rouget, I., Cecca, F. & Tafforeau, P., 2011. The role of ammonites in the Mesozoic food web revealed by jaw preservation. Science 33, p. 70-72.

Foto radula (Taffereau/Kruta): American Museum of Natural History, Washington D.C. (Verenigde Staten van Amerika).


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl