NGV-Geonieuws 176 artikel 1143

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


Februari 2011, jaargang 13 nr. 2 artikel 1143

Redactie: George Brouwers tot en met artikel 1023 en vanaf 1024 dr.W.M.L.(Willem) Schuurman

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 176! Op de huidige pagina is alleen artikel 1143 te lezen.

<< Vorig artikel: 1142 | Volgend artikel: 1144 >>

1143 Ei van pterosauriër verraadt geslacht
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon, AMU, Poznan

Klik hier voor alle artikelen over (Dino)sauriers ! Klik hier voor alle artikelen over Paleontologie, Fossielen & Uitstervingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Voor het eerst is het gelukt het geslacht vast te stellen van een pterosauriër. Deze vliegende reptielen leefden, grotendeels gelijktijdig met de dinosauriërs, van 220 tot 65 miljoen jaar geleden.

Het vaststellen van het geslacht van het 160 miljoen jaar oude (Jura) vrijwel complete en onbeschadigde exemplaar van Darwinopterus modularis, dat in de Chinese provincie Liaoning is gevonden, was niet moeilijk: het bevat een ei. Het dier, dat een spanwijdte moet hebben gehad van 78 cm, was dus een vrouwtje. Het heeft inmiddels de koosnaam ‘Mrs T.’ (Mevrouw Pterodactylus) gekregen. Hoewel pterosauriërs in films en dergelijke vrijwel onveranderlijk met een grote kam op de kop worden afgebeeld, heeft Mrs T. geen kam. Voor de specialisten is dat geen verrassing, want het was allang bekend dat niet alle pterosauriërs een dergelijke kam hadden.


Detail van het ei (28 bij 22 mm)
van ‘Mrs T’ (foto Lü Junchang).


Darwinopterus jaagde
onder meer op Anchiornis
(tekening Mike Witton).


Vanwege de relatie tussen het al dan niet hebben van een kam en andere anatomische kenmerken (exemplaren zonder kam hebben bijv. bredere heupbeenderen dan exemplaren met een kam), waren de specialisten al eerder tot de conclusie gekomen dat de kam waarschijnlijk voorbehouden was aan mannelijke exemplaren; dat blijkt nu dus juist (Mrs T. heeft ook brede heupen, die de doorgang van het ei moeten vergemakkelijken). De conclusie dat vrouwtjes geen kam hadden, en dat de mannetjes die wel hadden, is daarom nu niet erg gewaagd meer. Die conclusie maakt het nu ook mogelijk om het geslacht van een pterosauriër vast te stellen als hetzij een kam, hetzij heupbeenderen bij een gevonden exemplaar aanwezig zijn.


De mannetjes van Darwinopterus
hadden een grote kam op de kop, de
vrouwtjes niet (tekening Mike Witton).


Het fossiel van ‘Mrs T.’ met
haar ei (foto Lü Junchang).


Het doel van de kam is niet objectief vast te stellen, maar het wordt het meest waarschijnlijk geacht dat die een rol speelde bij het paringsgedrag: de eigenaar moest daarmee indruk maken op de partner. In dat verband lijkt het, gezien soortgelijke tendensen bij andere diersoorten (vooral vogels), ook logisch dat de mannetjes van een dergelijke kam waren voorzien; waarschijnlijk was die ook ‘attractief’ gekleurd.

Mrs T. lijkt een drama te vertegenwoordigen. Het ei was al zover ontwikkeld dat Mrs T. op het punt moet hebben gestaan om het ei te leggen. Voordat ze zover was, brak ze echter haar linkervleugel, mogelijk als gevolg van een storm. Ook sluiten de onderzoekers niet uit dat een vulkanische eruptie (getroffen door een vulkanische bom?) daaraan schuldig was, want vulkanische uitbarstingen kwamen destijds in het huidige Liaoning veelvuldig voor. Hoe het ook zij, met een gebroken vleugel was Mrs T niet langer in staat om op een prooi te jagen (tot de prooidieren behoorden waarschijnlijk vroege gevederde dino’s zoals Anchiornis); ze was naar alle waarschijnlijkheid zelfs geheel niet meer in staat om te vliegen, want ze moet in het water zijn gevallen, verdronken en naar de bodem gezonken. Daar verging haar met water verzadigde karkas, waarna haar ei door natuurlijke processen uit de eileider werd geperst tot tussen haar poten, waar het zich nu nog bevindt.


De schedels van het mannetje (boven)
en het vrouwtje (onder) van
Darwinopterus.


Mede-onderzoeker David Unwin.


Referenties:
  • Lü, J., Unwin, D.M., Deeming, D.Ch., Jin, X., Liu, Y. & Ji, Q., 2011. An egg-adult association, gender, and reprouction in pterosaurs. Science 331, p. 321-324.

Foto’s: University of Leicester, Leicester (Groot-Brittannië).


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl