NGV-Geonieuws 176 artikel 1146

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


Februari 2011, jaargang 13 nr. 2 artikel 1146

Redactie: George Brouwers tot en met artikel 1023 en vanaf 1024 dr.W.M.L.(Willem) Schuurman

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 176! Op de huidige pagina is alleen artikel 1146 te lezen.

<< Vorig artikel: 1145 | Volgend artikel: 1147 >>

1146 Ordovicische massa-uitsterving lijkt gevolg van snelle afkoeling
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon, AMU, Poznan

Klik hier voor alle artikelen over (Paleo)Klimaat ! Klik hier voor alle artikelen over Paleontologie, Fossielen & Uitstervingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

De op een na grootste massa-uitsterving vond ongeveer 450 miljoen jaar geleden plaats (Laat-Ordovicium); meer dan 75% van de mariene fauna overleefde deze dramatische gebeurtenis niet. In tegenstelling tot massa-uitstervingen op de Perm/Trias grens ( grootste bekende massa-uitsterving), waarvoor tal van oorzaken zijn gesuggereerd, en de massa-uitsterving op de grens Krijt/Tertiair ( meteoriet inslag), bestaan er voor de laat-Ordovische gebeurtenis nauwelijks goede verklaringen. Men vermoedde echter al lange tijd dat sterke afkoeling resulterend in een Ordovische ijstijd een belangrijke oorzaak is geweest. Hoe dat precies in zijn werk kan zijn gegaan, was echter ongewis. Nu is dat iets duidelijker geworden.

De onderzoekers gebruikten bij hun studie een nieuw type ‘paleothermometer’. Ze bepaalden daarvoor de chemische samenstelling van de schelpen van diverse diergroepen. Uit die gegevens konden ze de temperatuur van het zeewater gedurende het Laat-Ordovicium bij benadering vaststellen. De uitkomst van hun bepalingen was verrassend, want er moet een klimaatsysteem actief zijn geweest dat duidelijk verschilde van de klimaatsystemen die we van de laatste 100 miljoen jaar kennen.


Monster met fossiele pelecypoden,
brachiopoden, gastropoden en trilobieten
gebruikt voor chemische analyse t.b.v.
bepaling van de paleotemperatuur.


Een van de locaties op het eiland
Anticosti in Quebec waar de onderzoekers
fossielen verzamelden.


De nieuw gebruikte paleothermometer biedt mogelijkheden om de temperatuur te bepalen van zeewater uit inmiddels verdwenen oceanen. Dat opent nieuwe perspectieven, want de voor het Pleistoceen gebruikte methode (waarbij de verhouding tussen de diverse zuurstof-isotopen in schelpen wordt gemeten, als maat voor de isotopenverhouding in het zeewater, die weer afhangt van de hoeveelheid in ijs vastgelegd zeewater) gaat niet zonder meer op voor pre-Pleistocene ijstijden, omdat de toenmalige verhouding van de zuurstof-isotopen in het zeewater niet bekend is. De nieuwe paleothermometer meet in feite niet de hoeveelheid landijs, maar de temperatuur van het zeewater zelf, en is daarom een meer directe methode.

De continenten waren in het Laat-Ordovicium vrijwel alle met elkaar verbonden in het supercontinent Gondwanaland, dat zich toen van het noordelijk halfrond tot aan de Zuidpool uitstrekte. De massa-uitsterving trad op toen het klimaat zo ver afkoelde dat er landijskappen werden gevormd; het landijs in Gondwanaland bereikte een volume van 150 km3, dat is meer dan tijdens het hoogtepunt van de laatste ijstijd, 20.000 jaar geleden. De polaire ijskappen bleven miljoenen jaren bestaan maar leidden slechts tot een kort interval waarin het zeewater ook in de tropen duidelijk afkoelde met ongeveer 5 °C. Toch werd ook toen de temperatuur van het zeewater niet extreem laag: in de tropen was deze zelfs hoger dan nu, maar de daling met vijf graden leidde kennelijk tot teveel stress voor de fauna. Dat blijkt uit de bevinding dat juist de periodes van versnelde temperatuurdalingen samenvielen met dramatische afnames van de biodiversiteit van de laat-Ordovicische mariene fauna.

Referenties:
  • Finnegan, S., Bergmann, K., Eiler, J.M., Jones, D.S., Fike, D.A., Eisenman, I., Hughes, N.C., Tripati, A.K. & Fischer, W.W., 2011. The magnitude and duration of Late Ordovician–Silurian glaciation. Science, DOI:10.1126/science.1200803.

Foto’s: California Institute of Technology, Pasadena, CA (Verenigde Staten van Amerika).


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl