NGV-Geonieuws 180 artikel 1189

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


Juni 2011, jaargang 13 nr. 6 artikel 1189

Redactie: George Brouwers tot en met artikel 1023 en vanaf 1024 dr.W.M.L.(Willem) Schuurman

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 180! Op de huidige pagina is alleen artikel 1189 te lezen.

<< Vorig artikel: 1188 | Volgend artikel: 1190 >>

1189 Fossiele wormhagedis lost evolutionair vraagstuk op
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon, AMU, Poznan

Klik hier voor alle artikelen over Biologie & Evolutie ! Klik hier voor alle artikelen over Paleontologie, Fossielen & Uitstervingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Er bestaan dieren die op slangen met pootjes lijken. Dat zijn de wormhagedissen (Amphisbaenidae), die eigenschappen gemeen hebben met zowel slangen als hagedissen. Evolutionair hebben ze altijd de nodige hoofdbrekens gekost. Zijn het hagedissen die in de loop van de evolutie hun poten grotendeels verloren hebben, of zijn ze nauwer verwant aan de slangen? De vondst van een 47 miljoen jaar oud fossiel in de Lagerstätte van Messel (Duitsland) maakt het nu mogelijk om die vraag te beantwoorden: wormhagedissen zijn echte hagedissen. Hun slangachtige vorm is in de loop der tijd, net als bij de ook in Nederland voorkomende hazelworm (ook een echte hagedis), aangepast aan een bijzondere leefwijze.


Het fossiel van Cryptolacerta hassiaca
(foto Robert Reisz).


Een recente wormhagedis; let op de pootjes.


Het gevonden fossiel, dat Cryptolacerta hassiaca is gedoopt is, vertoont nog duidelijke poten. Het vrijwel complete beenderstelsel wijst erop dat de wormhagedissen niet verwant zijn met de slangen maar met de Lacertidae, een groep van hagedissen (met poten) die in Europa, Azië en Afrika voorkomt.

Dat Cryptolacerta als een wormhagedis beschouwd moet worden, lag uiteraard niet direct voor de hand. Het bleek uit een combinatie van gegevens, waarbij eerst met computergestuurde röntgen-tomografie een uiterst gedetailleerd beeld werd verkregen van de anatomie van de schedel. Dat beeld werd vergeleken met soortgelijke beelden van recente hagedissen en slangen. De schedel van Crypotolacerta bleek, net als die van lacertide hagedissen, verstevigd te zijn door verdikkingen, wat bij slangen niet het geval is; de schedel van slangen vertoont meer gelijkenis met die van de Komodo-varaan.

Slangen en wormhagedissen ontwikkelden hun slangachtige vorm dus onafhankelijk van elkaar. De wormhagedissen moeten eerst hun extra stevige schedel hebben ontwikkeld. Die hadden ze nodig om te kunnen graven en door afgevallen bladeren te kruipen. Pas daarna werden hun oorspronkelijk normale poten geleidelijk aan gereduceerd tot de kleine pootjes die ze nu nog hebben.

Referenties:
  • Müller, J., Hipsley, Ch.A., Head, J.J., Kardjilov, N., Hilger, A., Wuttke, M. & Reisz, R.R., 2011. Eocene lizard from Germany reveals amphisbaenian origins. Nature 473, p. 364-367.

Foto van het fossiel welwillend ter beschikking gesteld door Nicolle Wahl, University of Toronto, Toronto (Canada). Foto van de recente wormhagedis: Gary Nafis.


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl