NGV-Geonieuws 182 artikel 1208

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


Augustus 2011, jaargang 13 nr. 8 artikel 1208

Redactie: George Brouwers tot en met artikel 1023 en vanaf 1024 dr.W.M.L.(Willem) Schuurman

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 182! Op de huidige pagina is alleen artikel 1208 te lezen.

<< Vorig artikel: 1207 | Volgend artikel: 1209 >>

1208 Augustus dino maand (8): Dino Xiaotingia velt mogelijk de status van Archaeopteryx als oudste vogel
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon, AMU, Poznan

Klik hier voor alle artikelen over Biologie & Evolutie ! Klik hier voor alle artikelen over (Dino)sauriers ! Klik hier voor alle artikelen over Paleontologie, Fossielen & Uitstervingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Archaeopteryx geldt algemeen als de ‘oervogel’: de eerste echte vogel die zich als een aparte tak van de dino’s afscheidde (in feite worden vogels overigens tegenwoordig tot de dinosauriërs gerekend; men spreekt in het Engels daarom wel van ‘non-avian dinosaurs’ - niet-vogel dinosauriërs - als men de ‘echte’ dino’s bedoelt). Iedere afsplitsing, of het nu een nieuwe soort betreft of een fylum, berust op een relatief geringe mutatie. De grens tussen de ‘moedergroep’ en de afgesplitste groep is daarom altijd geleidelijk, en het is een min of meer arbitraire keuze waar de grens wordt gelegd. Zo is dat ook bij de afsplitsing van de vogels van de gevederde dino’s.

Omdat de natuur weinig geneigd is om onze classificatie van allerlei natuurlijke fenomenen in afzonderlijke hokjes te volgen, zijn er de laatste jaren steeds meer computerprogramma’s ontwikkeld waarbij dergelijke grenzen schijnbaar (met de nadruk op schijnbaar) objectief kunnen worden vastgelegd. Er bestaat ook een dergelijk programma voor de overgang tussen dino’s en vogels. Van de afzonderlijke soorten zijn de vereiste kenmerken – en de mate van verschillen daartussen - als input in het programma ingevoerd. Het programma ‘rekent’ op basis daarvan voor elke soort uit of het een dino of een vogel is. De uitkomst van dat programma was ook steeds dat Archaeopteryx de eerste vogel was.


Het fossiel van Xiaotingia zhengi (holotype).


Het gereconstrueerde skelet van Xiaotingia.


Er is nu echter een nieuw fossiel ontdekt dat veel met Archaeopteryx gemeen heeft. Deze nieuwe soort, die Xiaotingia zhengi is gedoopt, is onlangs ontdekt, uiteraard in China. Dit dier wordt door de onderzoekers, op basis van zijn kenmerken - maar vooral op basis van die in het computerprogramma ingevoerde kenmerken - niet tot de vogels gerekend maar tot deinonychosauriërs (een groep kleine, vleesetende dino’s waartoe o.a. Deinonychus en Velociraptor behoren). Tot zover nauwelijks schokkend. Maar toen Xiaotingia in het programma was ingevoerd, en de vraag werd gesteld waar de grens tussen dino’s en vogels lag, bleek dat het computerprogramma - en daarin zijn alleen objectief vast te stellen kenmerken ingevoerd - Archaeopteryx net als Xiaotingia indeelde bij de deinonychosauriërs! Dat was geen ongelukje, want toen de kenmerken van Xiaotingia ter controle uit het programma werden verwijderd, was de uitkomst weer dat Archaeopteryx de oudste vogel was. Met Xiaotingia in het programma zou Epidexipteryx of Epidendrosaurus als oudste vogel uit de bus komen.

Helemaal als een verrassing komt deze ‘aanval’ op Archaeopteryx als oervogel niet: al eerder hebben diverse onderzoekers erop gewezen dat Archaeopteryx wel erg veel kenmerken van de deinonychosauriërs vertoont, zoals het duidelijke heupbeen en de holte boven de neus (kenmerken die vogels missen). Wel als een verrassing komt uiteraard dat het een dino is die zo aan de poten van de (tot nu toe) oervogel zaagt.

De aanstichter van het rumoer, Xiaotingia zhengi, leek overigens zelf ook al veel op een vogel. Hij had de grootte van een duif. Was het dan toch een vogel? Gerald Mayr, een Duitse specialist in fossiele vogels, denkt van wel en helt zelfs over naar de mening dat alle deinonychosauriërs al tot de vogels zouden moeten worden gerekend. Opnieuw bewijst de natuur dus weinig op te hebben met de afgebakende hokjes die nu eenmaal onvermijdelijk verbonden zijn aan de classificatiesystemen die zo geliefd zijn bij wetenschappers die graag een overzichtelijk beeld hebben van hun studie-object.


Reconstructie (door Xing Lia en Liu Yi)
van Xiaotingia zhengi.


Een van de 11 bekende fossielen van
Archaeopteryx (photo G. Mayr, Senckenberg).


Referenties:
  • Xu, X., You, H., Du, K. & Han, F., 2011. An Archaeopteryx like theropod from China and the origin of Avialae. Nature 475, p. 465–470.

Illustraties: Cosmic Log.


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl