NGV-Geonieuws 10 artikel 125

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 Februari 2001, jaargang 3 nr. 1 artikel 125

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 10! Op de huidige pagina is alleen artikel 125 te lezen.

<< Vorig artikel: 124 | Volgend artikel: 126 >>

125 'Begraven' onderzeese vulkaan beïnvloedt aardbevingen
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Structurele geologie, (Plaat)tektoniek & Aardbevingen ! Klik hier voor alle artikelen over Vulkanologie !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Dankzij de gegevens die een dicht netwerk van seismische lijnen heeft opgeleverd, hebben Japanse onderzoekers een bijzondere vulkaan ontdekt. Het gaat om een vulkaan op ca. 10 km onder de zeespiegel, begraven onder zo’n 7 km diepzeesediment. De - niet actieve - vulkaan heeft grote afmetingen: op de diepte van 10 km heeft hij een doorsnede van ongeveer 50 km, en hij is zelf zo’n 13 km hoog. Dat betekent dat zijn basis (waarvan de afmeting niet precies bekend is, maar die in de orde van grootte van 100 km is) op zo’n 25 km onder de zeespiegel ligt.

De locatie waar deze 'fossiele' vulkaan is aangetroffen, is de Nankai-Trog, een relatief smalle, diepe trog zoals er in en nabij Japan talrijke voorkomen. De trog is een gevolg van het botsen van lithosfeerschollen, waarbij de Filippijnse schol onder de Japanse wordt weggedrukt, en daarbij materiaal van de bovenste (Japanse) schol gedeeltelijk mee de diepte insleurt (subductie).

Op dergelijke locaties komt, door de wrijving tussen de twee betrokken aardschollen, veel warmte vrij. Dat uit zich onder meer in het gedeeltelijk opsmelten van gesteenten tot magma. Omdat de beweging van de twee schollen ten opzichte van elkaar gehinderd wordt door oneffenheden aan beide zijden, wordt bovendien de onderlinge beweging belemmert, waardoor een spanningsveld ontstaat dat zich - bij een te grote waarde - ontlaadt in de vorm van aardbevingen. Daarbij kan het gevormde magma via zwaktezones omhoogdringen, waardoor vulkanisme optreedt.

Dergelijke aardbevingen en vulkanische uitbarstingen komen in Japan regelmatig voor. Zo waren er als gevolg van de wrijvingen die de Nankai-Trog vormen, in 1944 en 1946 grote aardbevingen bij resp. Tonankai en Nankaido. Bij de laatste beving bewogen de twee schollen zich ten opzichte van elkaar over een oppervlakte van ca. 250.000 vierkante kilometer, met een verplaatsing van 3-18 m. Een dergelijke grote aardbeving is het gevolg van de snelle ontlading van een zeer grote spanning. Die spanning is een gevolg van de wrijving als gevolg van oneffenheden op de lithosfeerschollen op hun contactvlak.

De onderzoekers maken aannemelijk dat de grote beving bij Nankaido kon plaatsvinden doordat de spanning langdurig werd opgebouwd als gevolg van de buitengewoon grote 'oneffenheid' die ze nu seismisch hebben getraceerd en waarvan ze de aard als die van een zogeheten seamount (onderzeese vulkaan) hebben kunnen vaststellen. Dit betekent dat er in subductiezones een zelfversterkend proces kan optreden: doordat er wrijving optreedt ontstaat vulkanisme. Doordat de gevormde vulkanen tezijnertijd ook de diepte worden ingesleurd ontstaat er een oneffenheid die bovendien veel hardere is dan zijn directe omgeving van diepzeesedimenten, waardoor hij extra wrijving oplevert. Dat kan weer tot extra opsmelting en vulkanisme leiden, etc. Daarnaast leveren dergelijke vulkanen zoals het door de Japanners beschreven voorbeeld een extra kans op zeer zware aardbevingen.

Referenties:
  • Kodeira, S., Takahashi, N., Nakanishi, A., Miura, S. & Kaneda, Y., 2000. Subducted seamount imaged in the rupture zone of the 1946 Nankaido earthquake. Science 289, p. 104-106.

N.B.: een iets afwijkende versie van dit bericht werd onder de titel 'Begraven vulkaan in zeetrog beïnvloedt aardbevingen in Japan' geplaatst in de bijlage 'Wetenschap & Onderwijs' van NRC Handelsblad (8 juli 2000).


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl