NGV-Geonieuws 11 artikel 139

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 Juni 2001, jaargang 3 nr. 2 artikel 139

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 11! Op de huidige pagina is alleen artikel 139 te lezen.

<< Vorig artikel: 138 | Volgend artikel: 140 >>

139 Landleven veel eerder ontstaan dan tot nu toe bekend
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Paleontologie, Fossielen & Uitstervingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

De oudst tot nu toe bekende fossiele resten van organismen die met zekerheid niet in zee leefden, waren tot nu toe microfossielen uit Arizona van 'slechts' 1,2 miljard jaar geleden. Het leven op de continenten is waarschijnlijk echter meer dan tweemaal zo oud, n.l. minimaal 2,6-2,7 miljard jaar. De hoge ouderdom van de nu gevonden fossiele resten is des te verrassender, omdat het leven in zee - waar het milieu veel vriendelijker was, mede als gevolg van de veel sterkere ioniserende straling op het land, de zonne-instraling en de samenstelling van de atmosfeer - pas ongeveer 3,8 miljard jaar geleden begon.

De nu gevonden aanwijzingen, die moeilijk anders te interpreteren zijn dan als indicatoren dat de continenten al vroeg door levende organismen in bezit werden genomen, werden door een internationale groep geologen aangetroffen bij Schagen, in Oost-Transvaal. Het gaat om een aantal fossiele bodems met een zeer hoog gehalte aan koolstof, met bijmengingen van waterstof, stikstof en fosfor in verhoudingen die uitsluitend bekend zijn van organisch materiaal. De onderzoekers specificeren dat zelfs nog nauwkeuriger: als materiaal van algenmatten (zoals we die nu kennen van algen uit poelen en plassen, die bij indrogen groenige plakkaten opleveren).

De fossiele bodems hebben zich ontwikkeld op de stollings- en metamorfe gesteenten van het oude Precambrische schild, de zeer oude en stabiele kern van het Afrikaanse continent. Enkele van deze bodems - voornamelijk die welke ontstonden op granieten en basalten - werden voor huidige begrippen zeer dik: vaak meer dan twintig meter. Dat wijst op langdurige bodemvorming, zonder dat deze bodems werden bedekt door jongere sedimenten, en zonder dat de bodems door een oprukkende zee of een zich uitbreidend meer werden overstroomd. De ouderdom van de betrokken bodems kon radiometrisch goed worden vastgesteld, omdat ze zich ontwikkeld moeten hebben nadat hun moedergesteente (dat goed dateerbaar is) stolde, maar voordat ze uiteindelijk werden bedekt door pakketten die eveneens goed gedateerd konden worden. Dat sluit twijfel over de orde van grootte van de ouderdom volledig uit.

Het organische karakter van het materiaal kan alleen indirect worden vastgesteld, omdat de primitieve organismen in de sindsdien verstreken miljarden jaren zijn omgevormd door tal van processen, waaronder verhitting ten gevolge van uitstromende lavapakketten en hoge geothermische gradiŽnten vanwege magmakamers in de relatief ondiepe ondergrond. Het hoge gehalte aan koolstof (variŽrend van minder dan 0,1 gewichtsprocent tot 0,36%) komt goed overeen met die van jongere fossiele bodems uit het Precambrium, en is soms zelfs aan de hoge kant. Of de koolstof een niet-organische herkomst kan hebben (bijvoorbeeld door latere aanvoer via grondwaterstromen), bediscussiŽren de onderzoekers, maar ze komen tot de conclusie dat een oorsprong als algenmatten veruit het waarschijnlijkst is. Daarop wijzen ook de verhouding tussen de gewichten koolstof en waterstof en enkele andere biochemische karakteristieken. Op basis hiervan vermoeden de onderzoekers dat de algenmatten ook cyanobacteriŽn bevatten. Helemaal onverwacht komt die vondst niet: diverse onderzoekers hebben al eerder voorspeld dat er ooit bacteriŽn van deze hoge ouderdom zouden worden gevonden.

Referenties:
  • Watanabe, Y., Martini, J.E.J. & Ohmoto, H., 2000. Geochemical evidence for trerrestrial ecosystems 2.6 billion years ago. Nature 408, p. 574-578.

N.B.: een iets afwijkende versie van dit bericht werd onder de titel 'Leven op land ruim tweemaal zo oud als tot nu toe bekend' geplaatst in de bijlage 'Wetenschap & Onderwijs' van NRC Handelsblad (16 december 2000).


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl