NGV-Geonieuws 11 artikel 144

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 Juni 2001, jaargang 3 nr. 2 artikel 144

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 11! Op de huidige pagina is alleen artikel 144 te lezen.

<< Vorig artikel: 143 | Volgend artikel: 145 >>

144 Aarde was niet altijd een dipool
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over het Inwendige van de Aarde !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Een schijnbaar onoplosbaar geologisch raadsel lijkt te zijn opgelost. Het raadsel betreft de onderlinge positie van de huidige continenten in het vroegere supercontinent Pangea (dat ca. 200 miljoen jaar geleden uit elkaar begon te vallen). De zuiver geologische gegevens (vorm van de kust, verspreiding van fossiele plantenen dieren, ligging van gebergteketens, etc.) wijzen erop dat Zuid-Amerika (met direct oostelijk daarvan Afrika) dicht tegen de onderkant van Noord-Amerika (met ten oosten daarvan Europa) lag aangedrukt. Volgens paleomagnetische gegevens (waarop het grootste deel van de continentverschuiving is gebaseerd) moeten de beide zuidelijke continenten echter verder naar het noorden hebben gelegen: het noordwesten van Zuid-Amerika zou langs de oostkust van Noord-Amerika hebben gelegen of nog verder naar het oosten, net ten zuiden van Europa.

Geologen hadden tot nu toe geen verklaring voor de discrepantie tussen beide typen gegevens, ook al omdat de schollentektoniek - waarvan de continentverschuiving een gevolg is - een model voor een groot aantal geologische verschijnselen biedt dat uitermate exact met de werkelijkheid overeenkomt. Zou echter de tot nu toe aangenomen continentverschuiving niet kloppen, dan zou daarmee het fundament onder tal van modellen en hypotheses verdwijnen.

Rob en van der Voo (een Nederlandse aardwetenschapper die nu verbonden is aan de Universiteit van Michigan) heeft, samen met Trond Torsvik van de Geologische Dienst van Noorwegen, nu een oplossing gepresenteerd waarbij de geologische en paleomagnetische gegevens toch met elkaar in overeenstemming te brengen zijn.

Die oplossing ligt volgens hen in het feit dat het aardmagnetisch veld vanwege onregelmatigheden in de convectie binnen de aardkern niet altijd volledig als bij een dipool (een staafmagneet) gericht is geweest (ook nu heeft het aardmagnetisch veld enkele niet-dipole componenten). De niet-dipolaire componenten veranderen van eeuw tot eeuw, en werden tot nu toe verondersteld over langere tijd bezien elkaar te compenseren omdat het niet-polaire veld westwaarts beweegt en in ongeveer 2000 jaar de aarde rond is en dus weer zijn eerdere positie inneemt. Volgens Van der Voo en Torsvik is de aarde gedurende langere perioden (mogelijk zo'n 20% van de totale tijd) geen dipool geweest; de paleomagnetische gegevens uit die perioden zouden dan iets kunnen afwijken van de gegevens die zouden zijn gevolgd uit een situatie waarin de aarde een echt dipool-karakter zou hebben gehad (bijdragen van velden die niet met hun symmetrieas parallel aan de rotarians van de aarde liggen, worden namelijk niet uitgemiddeld). Hun analyses geven aan dat zulke perioden van langduriger afwijkende polariteit inderdaad hebben bestaan, en dat de huidige palenmagnetische gegevens voor Bange vrijwel precies overeenstemmen met het 'geologische' beeld van de opbouw van dat supercontinent als met die afwijkende polariteit rekening wordt gehouden.

De palenmagnetische gegevens uit andere geologische perioden zullen nu naar verwacht ook aan een evaluatie moeten worden onderworpen. Dat zal er waarschijnlijk toe leiden dat het huidige beeld van het verloop van de precieze continentverschuiving w zal moeten worden herzien. Een dergelijke re-evaluatie zal overigens waarschijnlijk enkele tientallen jaren vergen.

Referenties:
  • Voo, R. Van der & Torsvik, Trond, H., 2001. Evidence for late Paleozoic and Mesozoic non-dipole fields provides an explanation for the Pangea reconstruction problems. Earth and Planetary Science Letters 5801, p. 1-1.

N.B.: een iets afwijkende versie van dit bericht werd onder de titel 'Aarde was gedurende langere perioden geen staafmagneet' geplaatst in de bijlage 'Wetenschap & Onderwijs' van NRC Handelsblad (6 januari 2001).


Copyright NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl