NGV-Geonieuws 11 artikel 150

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 Juni 2001, jaargang 3 nr. 2 artikel 150

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 11! Op de huidige pagina is alleen artikel 150 te lezen.

<< Vorig artikel: 149 | Volgend artikel: 151 >>

150 'Duistere Middeleeuwen' waren waarschijnlijk werkelijk donkerder
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Vulkanologie !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Veel van de veranderingen waaraan de maatschappij in de Middeleeuwen blootstond, zijn volgens de vulkanoloog Ken Wohletz een gevolg van een extreem grote vulkaanuitbarsting, die omstreeks 535 moet hebben plaatsgevonden. De uitbarsting zou nog veel catastrofaler moeten zijn geweest dan die van de Tambora (Soenda eilanden) in 1815, waarbij de explosieve ontwikkeling van een caldera (instortingsvulkaan) tot op 1750 km afstand hoorbaar was, gesteentebrokken tot 40 km werden weggeslingerd, en ongeveer 100 km3 materiaal uitvloeide.

Volgens Wohletz moet bij de uitbarsting in de eerste helft van de zesde eeuw zo'n 200 km3 materiaal zijn uitgestoten, waarvan de helft tot een derde in de vorm van kleine deeltjes die de stratosfeer bereikten. Daar zouden ze voor een deel maanden, maar voor een deel ook jaren zijn blijven zweven. Bij de uitbarsting zou genoeg stof en water (dat daarna werd omgezet in ijskristalletjes) zijn uitgestoten om een wolkenlaag te vormen die zich door de luchtturbulentie over de hele aarde zou hebben verspreid, en die toen, conservatief berekend, een dikte van zo'n 150 m moet hebben gehad. 'Een dergelijke wolk zal ongeveer 50% van het zonlicht hebben tegengehouden', stelt Wohletz. Inderdaad zijn er historische bronnen die aangeven dat het weer in Europa destijds kouder en droger werd, dat de hoeveelheid zonlicht afnam, dat er 's zomers sneeuw viel op plaatsen waar dat eerder niet het geval was, en dat er op diverse plaatsen veelvuldige perioden van droogte of juist overstromingen optraden. Die bekende klimatologische ontwikkelingen hebben volgens historici ongetwijfeld bijgedragen aan tal van ingrijpende gebeurtenissen uit de vroege Middeleeuwen, zoals de uiteenval van het Romeinse Rijk, de volksverhuizingen vanuit centraal AziŽ naar Europa en het Midden-Oosten, en de verdwijnende beschavingen in PerziŽ, IndonesiŽ en Zuid-Amerika.

Wohletz baseert zijn hypothese voor een zeer zware vulkaanuitbarsting op gegevens uit ijskernen van Groenland en Antarctica, die overigens goed overeenstemmen met de gegevens van jaarringen in bomen uit die tijd. De vraag is waar een dergelijke vulkanische uitbarsting zou hebben plaatsgevonden. Wohletz meent dat die plaats wordt aangegeven door een extreem grote instortingskrater (caldera) met een doorsnede van ongeveer 50 km in de zee tussen Sumatra en Java. Analyse van puimsteen en vulkanische as uit de omgeving geeft aan dat er ter plaatse in de eerste helft van de zesde eeuw een grote uitbarsting heeft plaatsgevonden.

Java en Sumatra waren volgens Wohletz destijds nog met elkaar verbonden. Door de explosie bij de uitbarsting stortte de krater echter in elkaar, waarbij de Soenda-Straat ontstond, en een kring van kleinere vulkanen (inclusief de Krakatau die op 27 augustus 1883 een zeer grote uitbarsting vertoonde) overbleef. 'Een instorting waarbij een dergelijk grote caldera ontstaat, getuigt van een uitbarsting waarbij zoveel materiaal wordt uitgestoten dat het klimaat wereldwijd zeker instabiel kan worden', stelt Wohletz.

Referenties:
  • Los Alamos National Laboratory, 2001. The dark ages may really have been dimmer. Persbericht LANL Public Affairs Office, http://www.lanl.gov/worldview/news/releases/archive/00-165.html

N.B.: een iets afwijkende versie van dit bericht werd onder de titel 'Vulkaanuitbarsting uit zesde eeuw was in de Straat Soenda' geplaatst in de bijlage 'Wetenschap & Onderwijs' van NRC Handelsblad (27 januari 2001).


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl