NGV-Geonieuws 12 artikel 166

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 Oktober 2001, jaargang 3 nr. 3 artikel 166

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 12! Op de huidige pagina is alleen artikel 166 te lezen.

<< Vorig artikel: 165 | Volgend artikel: 167 >>

166 Ritmische afzettingen weerspiegelen precessiebeweging van aardas
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Astronomie ! Klik hier voor alle artikelen over Sedimentologie !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

In het Sorbas Bekken in Zuid-Spanje komen mariene (in zee afgezette) sedimenten voor die een cycliciteit vertonen die kan worden herleid tot de precessie van de aardas (de tolvormige beweging van de aardas rondom zijn gemiddelde stand). Dat stellen aardwetenschappers van de Vrije Universiteit in Amsterdam en de Universiteit van Utrecht. De desbetreffende sedimenten werden 7-5 miljoen jaar geleden afgezet in de Middellandse Zee, die toen in geologisch gezien korte tijd veel zouter werd, als gevolg van sterke indamping.

De onderzoekers beschrijven een sectie die onderin uit 55 cycli bestaat. Bij die cycli is sprake van een afwisseling van homogene mergels (kleiige kalken tot kalkige kleien) en opaalrijke afzettingen. Boven in de sectie bestaat de afwisseling uit homogene mergels en sapropeel (een 'modder' met een hoog gehalte aan organisch materiaal). Na de vorming van deze afzettingen trad de zogeheten Messinian salinity crisis op, waarbij het zoutgehalte in de Middellandse Zee zover opliep dat zich indampingsgesteenten vormden; ook in dit pakket treedt een cycliciteit op, met afwisselend gips en sapropeel.

Nauwkeurige dateringen en correlaties leiden de onderzoekers tot de conclusie dat de ritmiek in de afzettingen moet worden toegeschreven aan de precessiebeweging van de aardas. In het bovenste pakket is daarbij duidelijk dat de mergels en het gips werden afgezet gedurende perioden dat de aardas een zodanige stand had dat er minimale zonneinstraling plaatsvond (maximum van de precessie) en het klimaat relatief droog was; bij de afzetting van het sapropeel was de zonneinstraling juist minimaal (minimum van de precessie) en was het klimaat relatief nat. De onderzoekers zijn nagegaan of de ritmiek ook met andere astronomische parameters kunnen worden verklaard (zoals met zeespiegelbewegingen die samenhangen met meer of minder grote landijskappen, voortvloeiend uit de wisselingen in de scheefstelling van de aardas ten opzichte van het baanvlak rondom de zon), maar komen tot de conclusie, op basis van de goed vast te stellen lengte van de cycli, dat alleen de precessie een goede verklaring biedt.

Dat astronomische parameters een grote invloed hebben op het klimaat op aarde en daarmee op de vorming van bepaalde gesteenten, was al langer bekend. Het bekendst in dat opzicht is de afwisseling van ijstijden en tussenijstijden, die direct gerelateerd is aan de hoeveelheid zonneinstraling (die vooral varieert door drie parameters: precessie van de aardas, scheefstelling van de aardas, en ellipticiteit van de aardbaan). De laatste jaren komen er echter ook steeds meer gegevens over invloeden op kleinere schaal, onder meer op basis van de afzonderlijke astronomische parameters. Ook de precessiebeweging blijkt nu dus duidelijk in oude afzettingen terug te vinden.

Referenties:
  • Krijgsman, W., Fortuin, A.R., Hilgen, F.J. & Sierro, F.J., 2001. Astrochronology for the Messinian Sorbas Basin (SE Spain) and orbital (precessional) forcing for evaporite cyclicity. Sedimentary Geology 140, p. 43-60.

N.B.: een iets afwijkende versie van dit bericht werd onder de titel 'Precessiebeweging aardas weerspiegelt zich in afzettingen' geplaatst in de bijlage 'Wetenschap & Onderwijs' van NRC Handelsblad (5 mei 2001).


Copyright NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl