NGV-Geonieuws 13 artikel 168

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 Januari 2002, jaargang 4 nr. 1 artikel 168

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 13! Op de huidige pagina is alleen artikel 168 te lezen.

<< Vorig artikel: 167 | Volgend artikel: 169 >>

168 Noordwaartse verschuiving van AustraliŽ zorgde voor verdroging van Afrika
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over (Paleo)Klimaat ! Klik hier voor alle artikelen over Structurele geologie, (Plaat)tektoniek & Aardbevingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Zoín 5 tot 2,5 miljoen jaar geleden werd Afrika veel droger dan voorheen als gevolg van een sterke vermindering van de neerslag. Die verdroging moet worden toegeschreven aan de noordwaartse beweging van AustraliŽ en Nieuw-Guinea. Dat menen althans de Amerikaanse aardwetenschappers Mark Cane (van het beroemde Lamont-Doherty Earth Observatory van de Columbia University) en Peter Molnar (die verbonden is aan zowel het Massachusetts Institute of Technology als de Universiteit van Colorado. Ze geven een volledig nieuwe verklaring voor de Afrikaanse klimaatverandering, die tot nu toe door de meeste betrokkenen werd toegeschreven aan een verandering van het patroon van oceaanstromingen als gevolg van oprijzende landmassaís (die nu Midden-Amerika vormen) waardoor de zeeverbinding tussen Noord- en Zuid-Amerika werd afgesloten.

De nieuwe hypothese stelt eveneens dat de verandering in het wereldwijde neerslagpatroon een gevolg is van zich wijzigende stromingspatronen in de oceanen: het warme water uit het zuidelijk deel van de Stille Zuidzee kon niet langer de Indische Oceaan instromen. In plaats daarvan werd kouder water aangevoerd dat afkomstig was van het noordelijk halfrond. De aanvoer van kouder water resulteerde in minder verdamping, en daardoor minder aanvoer van vochtige lucht die voor neerslag in Afrika kon zorgen. De klimaatverandering in Amerika is een punt van discussie bij palaeoanthropologen. Ze zijn het er niet over eens of deze verandering verantwoordelijk is voor evolutionaire ontwikkelingen bij onze voorouders (doordat het bos overging in savanne), en evenmin of de emigratie van de mens uit Afrika naar het Midden-Oosten en Europa hiermee samenhing.

De beweging van continentale schollen is ingewikkeld in Zuidoost-AziŽ. De onderzoekers tonen echter aan dat een noordwaartse beweging van AustraliŽ er in de afgelopen 5 miljoen jaar voor heeft gezorgd dat de zeeŽn rondom het huidige IndonesiŽ steeds minder water uit de Stille Zuidzee naar de Indische Oceaan konden doorlaten; bovendien verschoof deze doorgang steeds meer naar het noorden.

De verschuiving van de lithosfeerschollen en de zich vernauwende passage tussen de Stille Zuidzee en de Indische Oceaan zijn door de onderzoekers duidelijk aangetoond. Dat betekent echter uiteraard niet dat ook hun verdere hypothese over het verband met de verdroging van Afrika juist moet zijn, maar ze geven wel enige goede argumenten. Daarbij gaan ze ervan uit dat er in de oorspronkelijke configuratie een situatie bestond die wat betreft de oceaanstromingen vergelijkbaar was met perioden nu waarin El NiŮo actief is; daarbij zou zelfs veel meer warmte vanuit de equatoriale zone naar het noorden zijn vervoerd dan nu. Mede daardoor zouden er toen op het noordelijk halfrond nog geen grote ijskappen kunnen zijn ontstaan; het begin van het IJstijdvak (Pleistoceen) zou er als het ware door zijn uitgesteld. Er zijn inderdaad aanwijzingen (fossiele faunaís) die aangeven dat er 5-3 miljoen jaar geleden relatief geringe oost-west en verticale temperatuurverschillen in de oceanen optraden.

Dit maakt de nieuwe hypothese van groot belang voor het begrijpen van de veranderingen die leidden tot het IJstijdvak. De warme golfstroom zou in de nieuwe hypothese veel minder belangrijk zijn (en zijn geweest) dan in de huidige modellen wordt aangenomen.

Referenties:
  • Cane, M.A. & Molnar, P., 2001. Closing of the Indonesian seaway as a precursor to east African aridification around 3-4 million years ago. Nature 411, p. 157-162.
  • Wright, J.D., 2001. The Indonesian valve. Nature 411, p. 142-143.

N.B.: een iets afwijkende versie van dit bericht werd onder de titel 'Afrika verdroogde door verschuivend Australisch continent' geplaatst in de bijlage 'Wetenschap & Onderwijs' van NRC Handelsblad (19 mei 2001).


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl