NGV-Geonieuws 2 artikel 27

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 Maart 1999, jaargang 1 nr. 2 artikel 27

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 2! Op de huidige pagina is alleen artikel 27 te lezen.

<< Vorig artikel: 26 | Volgend artikel: 28 >>

27 Enorme subglaciale vloedgolf aan einde van Jonge Dryas
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Geomorfologie ! Klik hier voor alle artikelen over Glaciologie ! Klik hier voor alle artikelen over Sedimentologie !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Het laatste deel (de zogeheten Jonge Dryas) van de laatste ijstijd werd gekenmerkt door zeer lage temperaturen. Op het einde van de Jonge Dryas vond een zeer snelle temperatuurstijging plaats. Onder meer in Zweden uitte die zich in een snel terugtrekken van het ijsfront; de snelheid waarmee die terugtrekking plaatsvond, is redelijk goed bekend door het tellen van 'jaarringen' in de vorm van gegradeerde laagjes (warven) in de talloze meren die voor het ijsfront ontstonden. Het water in die meren was voor een groot deel afkomstig het gletsjerijs dat, onder invloed van de temperatuurstijging, in grote hoeveelheden afsmolt. Dat smeltwater werd vooral via subglaciale tunnels naar het gebied ten zuiden van de ijsmassa afgevoerd.

Op 26 november promoveerde in Stockholm de Kwartairgeoloog Amir Mokhtari Fard, die een studie wijdde aan deze afvoer van smeltwater via subglaciale tunnels, in de periode van enkele honderden jaren voor het einde van de laatste ijstijd tot enkele honderden jaren daarna. Op basis van onderzoek in eskers (de langgerekte ruggen die ontstonden door afzetting in subglaciale tunnels, maar vooral in de directe omgeving van de plaats waar die tunnels uit het ijs tevoorschijn kwamen) ging hij na hoe deze subglaciale drainagepatronen zich gedroegen tijdens - en hoe ze reageerden op - de snel stijgende temperatuur (het werd binnen deze, geologisch gezien korte, periode enkele graden celcius warmer).

Bij dit onderzoek stuitte Mokhtari Fard op diverse grindige afzettingen waarvan hij het ontstaan verklaarde via een zogeheten jökulhlaup, een plotseling optredende grote watervloed die veroorzaakt wordt doordat ergens het water uit een meer in korte tijd vrijkomt. Meestal is dat het gevolg van het doorbreken van een eerder gevormde ijsdam, meestal een dam die een meer boven op een landijsmassa heeft doen ontstaan. In de door Mokhtari Fard onderzochte gevallen ging het echter om meren die zich hadden gevormd op het contact tussen het ijs en de uit oude gesteenten bestaande ondergrond, waarbij die meren als onderdeel van het hele subglaciale afwateringssysteem kunnen worden beschouwd.

Een van de jökulhlaups zou zijn ontstaan doordat plotseling het water vrijkwam uit een laaggelegen gebied dat nu het Mälaren-meer vormt. Dit gebied omvat zo'n 1100 km2 en heeft tijdens de onderzochte periode waarschijnlijk een groot subglaciaal meer gevormd. Daaruit zou volgens de berekeningen die tijdens de promotie-zitting werden gemaakt, binnen een dag - mogelijk korter - zo'n 25 miljard m3 water zijn vrijgekomen. Deze massa is waarschijnlijk via enkele (ongeveer 5) subglaciale tunnels zuidwaarts gestroomd. Alleen al door de overdracht van de warmte van dit water (net boven het vriespunt) aan de wanden van de ijstunnels werd hierbij het bestaande subglaciale drainagepatroon sterk aangetast. Overigens vond de onderzoeker ook elders aanwijzingen dat de subglaciale tunnels, net als rivieren, in de loop van de tijd van plaats veranderen.

Referenties:
  • Loon, A.J. van, 1998. Hoe abrupt was 'abrupt' in het geologisch verleden? Grondboor & Hamer 52, p. 158-161
  • Mokhtari Fard, A., 1998. Rapid deglaciation and ice sheet retreat in the Stockholm area, Sweden - a sedimentological perspective. Quaternaria Stockholm University A-4,.

N.B.: een iets afwijkende versie van dit bericht werd onder de titel 'Subglaciaal meer van 1100 km2 liep plotseling leeg' geplaatst in de bijlage 'Wetenschap & Onderwijs' van NRC Handelsblad (19 december 1998).


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl