NGV-Geonieuws 42 artikel 317

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 April 2003, jaargang 5 nr. 7 artikel 317

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 42! Op de huidige pagina is alleen artikel 317 te lezen.

<< Vorig artikel: 316 | Volgend artikel: 318 >>

317 IJs uit tropisch Afrika weerspiegelt Holoceen klimaat
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Glaciologie ! Klik hier voor alle artikelen over (Paleo)Klimaat !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Een internationaal team van onderzoekers heeft op de hoogste berg van Afrika, de Kilimanjaro, zes boorkernen genomen van ijs dat op de hogere delen van de vulkaan aanwezig is. Alle boringen gingen door het hele ijspakket heen, tot op het vulkanisch gesteente. De bedoeling was door analyse van de diverse karakteristieken van het ijs het inzicht te verdiepen in de klimaatveranderingen die in tropisch Afrika hebben plaatsgevonden. Dat lukte voor het hele Holoceen, want de boorkernen bleken de complete geschiedenis van de laatste 11.700 jaar te weerspiegelen. Zowel de veranderingen in het klimaat als de (daarmee uiteraard samenhangende) veranderingen in het milieu konden zo worden gereconstrueerd. Daarmee is overigens natuurlijk niet de ontwikkeling voor heel tropisch Afrika in kaart gebracht. Op de Kilimanjaro hebben uiteraard andere omstandigheden geheerst dan in de lagere delen van tropisch Afrika; niettemin mag worden aangenomen dat duidelijke trens op de Kilimanjaro ontwikkelingen voorstellen die ook in lagere gebieden hun weerslag moeten hebben gehad.




De Holocene ontwikkeling van Afrika is niet goed bekend, al weten we dat er voortdurend fluctuaties in het klimaat hebben plaatsgevonden. Die variëren van kortstondig (bijv. onder de invloed van El Niño, zoals in 1997-1998 duidelijk merkbaar was) tot langdurig (zoals de ontwikkeling van vegetatie in de huidige Sahara tussen ruwweg 10.000 en 5.500 jaar geleden). Het gaat daarbij echter om min of meer op zichzelf staande gegevens met daartussen perioden waaruit weinig of niets bekend is. Daarom is een min of meer continu archief, zoals aanwezig in de vorm van ijs dat is ontstaan uit jaarlijks vallende sneeuw op de Kilimanjaro, een zeer welkome aanvulling.

Bij het onderzoek werden uiteenlopende technieken gebruikt. Zo werden temperatuurfluctuaties gereconstrueerd op basis van veranderingen in de verhouding tussen de zuurstofisotopen in het ijs. De relatieve hoeveelheden fijn stof (en andere kleine, onoplosbare deeltjes) werden gemeten om zo perioden van droogte (waarin stof immers gemakkelijk opwaait) te reconstrueren; pieken in de aanwezigheid van fluor- en natriumionen werden opgespoord als indicatoren van perioden van locale erosie gedurende kortstondige perioden van sterke verdroging.

Het blijkt dat er op drie momenten een abrupte klimaatverandering is opgetreden: omstreeks 8.300, 5.200 en 4000 jaar geleden. Er traden toen relatief kortstondige perioden van grote droogte op. De laatste, 4000 jaar geleden, moet de klimaatverandering zijn geweest die grote problemen veroorzaakte in de toenmalige beschavingen in Mesopotamië en Egypte. De verdroging omstreeks 5200 jaar geleden is de grootste verdroging die uit de ontwikkeling van tropisch Afrika bekend is. Dit droogte-interval staat wel bekend als de 'eerste zwarte tijd' of de 'eerste middeleeuwen'. De eerste droogteperiode, omstreeks 8300 jaar geleden, valt samen met een kortstondige periode van afkoeling op hoge breedte op het noordelijk halfrond, en weerspiegelt dus waarschijnlijk een wereldwijde gebeurtenis. In grote lijnen is het beeld simpeler. Vanaf 11.700 tot 4000 jaar geleden was het klimaat warmer en natter dan nu; daarna werd het relatief koel en droog.

Het ziet er helaas naar uit dat het rijksarchief van de Kilimanjaro op korte termijn verloren zal gaan: de omvang van de ijsbedekking op de vulkaan is in de twintigste eeuw met ca. 80% afgenomen. De onderzoekers verwachten dat het ijs tussen 2015 en 2020 geheel zal zijn verdwenen.

Referenties:
  • Gasse, F., 2002. Kilimanjaro’s secrets revealed. Science 298, p. 548-549.
  • Thompson, L.G., Mosley-Thompson, E., Davis, M.E., Henderson, K.A., Brecher, H.H., Zagorodnov, V.S., Mashiotta, T.A., Lin, P.-N., Mikhalenko, V.N., Hardy, D.R. & Beer, J., 2002. Kilimanjaro ice core records: evidence of Holocene climate change in tropical Africa. Science 298, p. 589-593.

Afbeelding uit:http://volcano.und.nodak.edu/vwdocs/volc_images/img_kilimanjaro.html


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl