NGV-Geonieuws 60 artikel 409

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 Januari 2004, jaargang 6 nr. 1 artikel 409

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 60! Op de huidige pagina is alleen artikel 409 te lezen.

<< Vorig artikel: 408 | Volgend artikel: 410 >>

409 Grootste ijsshelf op noordelijk halfrond opgebroken
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Glaciologie ! Klik hier voor alle artikelen over (Paleo)Klimaat !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Waarschijnlijk heeft opwarming een doorslaggevende rol gespeeld bij het opbreken van de Ward-Hunt ijsshelf, een rand van zeeijs langs de noorkust van Ellesmere Island in noordelijk Canada. De Ward-Hunt ijsshelf is de grootste massa zeeijs in het Arctische gebied. De vorming ervan begon ongeveer 4500 jaar geleden, en het ijs is zeker de laatste 3000 jaar op zijn plaats gebleven. Tot april 2000: toen werd met RADARSAT-opnamen vastgesteld dat er scheurvorming in begon op te treden. De scheuren breidden zich steeds verder uit, en in 2002 brak het ijs volledig in twee grote (en tal van kleinere) stukken. In juli en augustus van dat jaar begonnen onderzoekers ter plaatse waarnemingen te doen om een goed beeld van de ontwikkelingen te krijgen.


ONDERZOEKSTATION OP DE WARD-HUNT IJS-SHELF

Ellesmere Island was, volgens een rapport van Robert E. Peary, in 1907 nog omgeven door een ononderbroken rand zeeijs (ijsshelf). In 1982 was daarvan al zon 90% verdwenen, vooral door afkalving aan de noordelijke zijde. Daarna bleef het ijs tot 2000 redelijk stabiel. Dat stabiele ijs damde ondermeer een fjord af, de 30 km lange Disraeli Fjord, waardoor die veranderde in het grootste kustmeer van het noordelijk halfrond. Het meer bevatte 43 m zoet water bovenop 360 m zout (en zwaarder) oceaanwater. Dit zoetwatermeer stroomde door de scheurvorming in de ijsshelf in korte tijd leeg, waardoor een unieke levensgemeenschap van zoet- en zoutwater plankton verdween. Ook andere levensgemeenschappen zijn aangetast door het opbreken van de ijsmassa.

De onderzoekers (van de Laval Universiteit in Quebec en van de Universiteit van Alaska in Fairbanks) stelden vast dat dat opbreken van de ijsmassa een complexe zaak moet zijn geweest: eerst werd het centrale deel van de ijsshelf door scheuren verdeeld in drie losse delen. Deze werden op hun plaats gehouden door het nog niet aangetaste ijs eromheen. In augustus 2002 kalfde echter de noordelijke buitenzijde af, waardoor 6 km2 aan losse ijseilandjes ontstonden, en 20 km2 aan los dik zeeijs. Toen bleek ook dat de ijsshelf maar ongeveer half zo dik was als eerder was aangenomen.

Vrij algemeen wordt aangenomen dat op Antarctica, waar de temperatuur in de laatste zestig jaar met ongeveer een halve graad per tien jaar is gestegen, de opwarming de oorzaak is van het uiteenvallen van stukken ijsshelf. Van Ellesmere Island zijn minder temperatuurmetingen bekend; de langdurigste waarnemingen zijn gedaan bij Alert, zon 175 km ten oosten van de Disraeili Fjord. In Alert is de temperatuur sinds 1951 aanvankelijk minder snel gestegen dan op Antarctica: met 0,1 EC per tien jaar. Sinds 1967 is dat echter 0,4 EC per tien jaar. Uit controlemetingen kan verder worden opgemaakt dat de temperatuur op de Ward-Hunt ijs-shelf gedurende de periode 1967-2002 in juli zon 1,3 EC moet zijn geweest, wat volgens deskundigen ruim boven de drempelwaarde ligt voor het opbreken van een ijsshelf in Antarctica.

Het is daarom aannemelijk dat de temperatuurstijging de oorzaak is van het opbreken van de Ward-Hunt ijsshelf. Waarom dat precies in 200-2002 gebeurde, is minder duidelijk. De onderzoekers gaan ervan uit dat het ijs door de geleidelijke opwarming is verzwakt, en dat vries/dooicycli, wind en getijden uiteindelijk gezamenlijk de doorslag hebben gegeven; minder invloedrijke parameters zoals veranderingen van de temperatuur, het zoutgehalte en de stromingspatronen in de Noordelijke IJszee kunnen een handje hebben geholpen.

Referenties:
  • Mueller, D.R., Vincent, W.F. & Jeffries, M.O., 2003. Break up of the largest Arctic ice shelf and associated loss of an epishelf lake. Geophysical Research Letters 30, doi 10.1029/2003GL017931.

N.B.: een iets afwijkende vorm van dit bericht werd onder de titel 'Grootste massa Arctisch zeeijs in stukken gebroken' geplaatst in de bijlage 'Wetenschap en Onderwijs' van NRC Handelsblad (20 december 2003).


Copyright NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl