NGV-Geonieuws 4 artikel 42

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 Augustus 1999, jaargang 1 nr. 4 artikel 42

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 4! Op de huidige pagina is alleen artikel 42 te lezen.

<< Vorig artikel: 41 | Volgend artikel: 43 >>

42 Pannoonse Bekken onthult geheimen van schollentektoniek
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Structurele geologie, (Plaat)tektoniek & Aardbevingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

In Nederland neemt geologie binnen de natuurwetenschappen een bescheiden plaats in. Er vinden dan ook relatief weinig universitaire promoties plaats. Des te opvallender was op 23 maart de serie van drie geologische promoties aan de Vrije Universiteit (VU) van Amsterdam. Drie Hongaren promoveerden toen op onderzoek van het Pannoonse Bekken (ruwweg overeenkomend met de Hongaarse laagvlakte) en de omringende gebergten.

Het gezamenlijke onderzoeksproject leidt tot geheel nieuwe inzichten in de tektonische ontwikkeling van het gebied, dat nogal uitzonderlijk is: zo is de warmtestroom uit het inwendige der aarde (100 milliwatt per vierkante meter, met locale uitschieters tot 138 mW.m-2), ongeveer anderhalf maal zo hoog als gemiddeld over de hele aarde; het gaat daarmee om het heetste (grote) sedimentatiebekken van Europa. Dat blijkt een gevolg van de hoge ligging van de asthenosfeer, waarop de schollen van de aardkorst worden meegevoerd. Het lopende onderzoeksproject verhoogt in sterke mate het begrip van de vele uiteenlopende, complexe situaties op het gebied van de schollentektoniek.


TOPOGRAFIE VAN HET PANNOONSE BEKKEN

Het proefschrift van Szafián behandelt de complexe structuur van de aardkorst als gevolg van de schollentektoniek. Hiertoe werd gebruik gemaakt van zwaartekrachtmodellen. 3-D technieken geven een opvallend beeld van de variaties in de dikte van de aardkorst ter plaatse, dat sterk afwijkt van de eerder op basis van 2-D technieken geďnterpreteerde diktevariaties. Zo blijkt dat de aardkorst onder de West-Karpaten een vlakke basis heeft terwijl onder de Zuid-Karpaten een diepe, asymmetrische 'gebergtewortel' voorkomt. Verder blijkt dat juist ten oosten van het gebied waarnaar de meeste aandacht uitging, het onderste gedeelte van de aardkorst een opmerkelijk hoge dichtheid heeft. Szafián interpreteert dat als een gevolg van het opnemen van delen aardkorst in de aardmantel. Het proefschrift van Lenkey betreft onderzoek naar de verdunning van de aardkorst onder het Pannoonse Bekken onder invloed van rekverschijnselen. Hierdoor ontstond een groot en diep bekken, waarin dikke sedimentpakketten ontstonden. Het uitrekken van de korst leidde ook tot een aanzienlijke warmtepuls; Lenkey verklaart die door een actieve opstroom van materiaal uit de aardmantel onder het bekken. Die opstroom verklaart Lenkey door subductie (het wegschuiven van de ene aardschol onder de andere), waarbij in dit geval een vroegere watermassa (de Magura Oceaan) onder invloed van de noordwaartse beweging van Afrika westwaarts onder de Karpaten verdween.

Bada heeft metingen uitgevoerd van het spanningsveld in het Pannoonse Bekken en die spanningsvelden ook gereconstrueerd voor het Tertiair (voor het interval van ca. 50 tot ca. 4 miljoen jaar geleden), inclusief de variaties in ruimte en tijd. Op basis daarvan heeft hij de voor die spanningsvelden verantwoordelijke krachten - en daarmee de bewegingen van de betrokken aardschollen - nauwkeurig bepaald. Het blijkt dat het spanningsveld van 50 tot ca. 20 miljoen jaar geleden bepaald werd door de beweging van Afrika (inclusief Italië) naar Europa toe. Daarna werd de situatie complexer doordat daarnaast de Magura Oceaan werd weggedrukt. Het spanningsveld dat ontstond door de interactie tussen deze twee processen, is in wezen identiek aan het huidige West-Europese spanningsveld.

Referenties:
  • Szafián, P., 1999. Gravity and tectonics - a case study in the Pannonian basin and the surrounding mountain belt. Proefschrift Vrije Universiteit Amsterdam, 153 pp.
  • Lenkey, L., 1999. Geothermics of the Pannonian Basin and its bearing on the tectonics of basin evolution. Proefschrift Vrije Universiteit Amsterdam, 215 pp.
  • Bada, G., 1999. Cenozoic stress field evolution in the Pannonian Basin and surrounding orogens. Proefschrift Vrije Universiteit Amsterdam.

N.B.: een iets afwijkende versie van dit bericht werd onder de titel 'Heetste bekken van Europa biedt sleutel tot schollentektoniek' geplaatst in de bijlage 'Wetenschap & Onderwijs' van NRC Handelsblad (10 april 1999).


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl