NGV-Geonieuws 65 artikel 432

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


15 Maart 2004, jaargang 6 nr. 6 artikel 432

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 65! Op de huidige pagina is alleen artikel 432 te lezen.

<< Vorig artikel: 431 | Volgend artikel: 433 >>

432 Ongekend snelle evolutie van ijskruiden
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Biologie & Evolutie !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Nog steeds zijn er mensen die niet geloven in de evolutie, hoewel in de paleontologie talrijke voorbeelden te vinden zijn van geleidelijk in tijd veranderde vormen en elkaar opvolgende soorten. Dat gaat echter, menselijk gezien, in een uiterst traag tempo. Evolutie vindt echter niet via een vast stramien plaats, en sommige groepen evolueren veel sneller dan andere. Onderzoekers uit Zuid-Afrika hebben nu een plantengroep ontdekt die geologisch gezien buitengewoon snel evolueert. Het gaat om een groep binnen de Aizoaceae (ijskruiden, een groep vetplanten), die groeien in een droog gebied (Succulent Karoo) langs de westkust van Zuid-Afrika. Dit gebied maakt botanisch gezien deel uit van de Grote Kaap Flora, en behoort tot de 25 botanisch rijkste gebieden op aarde, met ongeveer 5000 soorten. IJskruiden vormen de belangrijkste groep, met zo’n 1750 soorten die behoren tot 127 geslachten.


DE KAROO-ROOS (LAPIDARIA MARGARETEA), EEN TYPISCHE VETPLANT

Een van de groepen die in het gebied binnen de ijskruiden kunnen worden onderscheiden (de Ruschioidae) telt 1563 soorten, die bijna allemaal inheems zijn. Deze groep heeft zich 3,8-8,7 miljoen jaar geleden afgescheiden van de andere ijskruiden, en is sindsdien uitzonderlijk snel geëvolueerd. Ruwweg komt het erop neer dat zich eens per 770.000 tot 1,75 miljoen jaar een nieuwe soort uit iedere bestaande soort ontwikkelde. De genoemde waarden gaan ervan uit dat er geen soorten door uitsterving verdwenen zijn. Wordt een hoge uitsterfsnelheid aangehouden, dan moeten de bestaande soorten nog veel sneller zijn geëvolueerd, en wel eens per 580.000-1,32 miljoen jaar. In beide gevallen is dit vele malen sneller dan tot nu toen van enige andere groep planten bekend was, zelf waar het gaat om de snelle evolutie die zich in geďsoleerde gebieden (zoals op eilanden) kon voltrekken.

De ijskruiden vertonen een opmerkelijk grote variatie in voorkomen en eigenschappen. Er zijn eenjarige en meerjarige planten bij, houtachtige soorten, struiken en zelfs kleine bomen. Ze hebben bijna allemaal sappige bladeren (zoals we die van veel verplanten kennen), maar bijna nooit een sappige stam. Sommige soorten verliezen hun bladeren zoals loofbomen doen. De meeste soorten komen voor in streken waar ‘s winters relatief veel regen valt; dit lijkt erop te wijzen dat ze zich konden ontwikkelen toen, ongeveer 5 miljoen jaar geleden, het klimaat ter plaatse veranderde, en de winters natter werden.

Fossiel is er van deze groep weinig bekend; de mogelijkheid tot fossilisatie is onder deze omstandigheden immers zeer beperkt. Niettemin wijzen de weinige paleobotanische gegevens erop dat er 10-5 miljoen jaar geleden inderdaad een belangrijke verandering in de flora optrad, waarbij het klimaat in grote lijnen droger werd. Waarschijnlijk waren er echter ook nattere perioden, zoals dat ook sinds het Krijt het geval was. Opvallend is dat de Ruschioidae van de kennelijk veranderde klimatologische omstandigheden in de afgelopen 3,8-8,7 miljoen jaar hebben geprofiteerd door een enorm snelle groei van het aantal soorten, terwijl dat voor de andere groepen van de ijskruiden niet het geval was.

Het succes van de Ruschioideae wordt door de onderzoekers toegeschreven aan hun gespecialiseerde capsules waaruit alleen bij vochtig weer zaden worden vrijgegeven. De meer geleidelijke vrijgave van zaden in tijd verhoogt de kans op nakomelingen. Zo zorgen evolutionaire veranderingen voor voortdurende aanpassing aan nieuwe omstandigheden.

Referenties:
  • Klak, C., Reeves, G. & Hedderson, T., 2004. Unmatched tempo of evolution in Southern African semi-desert ice plants. Nature 427, p. 63-65.


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl