NGV-Geonieuws 84 artikel 524

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 Januari 2005, jaargang 7 nr. 1 artikel 524

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 84! Op de huidige pagina is alleen artikel 524 te lezen.

<< Vorig artikel: 523 | Volgend artikel: 525 >>

524 Vroegste stenen werktuigen gemaakt van plotseling beschikbare rolstenen
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Archeologie !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Het gebruik van werktuigen is dan weliswaar niet beperkt tot de mens, het is wel een activiteit die een belangrijke stap betekende in de ontwikkeling van onze voorouders. De reden is dat de geleidelijke uitbreiding van de vaardigheid in het maken en gebruiken van werktuigen de mens op den duur tot een uitzonderlijk machtige groep maakte. De oudst bekende werktuigen - in feite uiterst ruw bewerkte stenen - stammen uit EthiopiŽ en dateren van 2,5-2,6 miljoen jaar geleden. Voor een reconstructie van de menselijke geschiedenis is het uiteraard van groot belang om te weten onder wat voor omstandigheden die eerste werktuigen werden gemaakt, en waarom dat juist daar en op dat ogenblik gebeurde. Een van de dingen die daarvoor moeten gebeuren is een reconstructie van het milieu van destijds op de desbetreffende plaats.


Locatie van de vindplaats OGS-7, net boven een niveau waarop het aardmagnetisch veld omkeerde (2,58 miljoen jaar geleden)

Het is dan ook een buitengewoon gelukkige omstandigheid dat langs de noordelijke loop van de Awash, een rivier in EthiopiŽ, een sectie is ontsloten in de Hadar-Formatie, die bijna driemiljoen jaar omvat: gesteenten van 3,4Ė0,6 miljoen jaar geleden. Dit traject omvat dus ook het moment waarop de oudst bekende stenen werktuigen werden vervaardigd. Een groep onderzoekers van diverse Amerikaanse universiteiten heeft die sectie bestudeerd om de ontwikkeling van het milieu in die tijd na te gaan. De bovenste 60 m van de Hadar-Formatie hebben ze in het meeste detail onderzocht, en omdat dit deel een afwijkende lithologie heeft en het gedeelte met artefacten omvat, hebben ze dit van de Hadar-Formatie afgescheiden als een aparte eenheid: de Busidima-Formatie.


Een afslag van 2,6 miljoen jaar oud, gevonden op locatie OGS-76

Voor 2,9 miljoen jaar geleden werd de Hadar Formatie opgebouwd in meertjes, moerassen en rivieren met een gering verval, in een weinig versneden gebied. Daarna werd het gebied herhaaldelijk diep door rivieren ingesneden, eerst in een fase die van 2,92 tot ca. 2,7 miljoen jaar geleden duurde, daarna in steeds weer andere fases die omstreeks 600.000 jaar geleden eindigden. Na iedere insnijding volgde weer sedimentatie, gewoonlijk in de vorm van pakketten van 10-20 m dik, met grove rolstenen onderin, dan naar boven toe fijner wordend om te worden afgesloten met een fossiele bodem (paleosol).

De oudste stenen werktuigen (2,6-2,0 miljoen jaar oud) worden altijd gevonden in het bovenste fijne deel, of in de paleosol bovenin deze pakketten, altijd langs de hoofdrivier, niet langs de zijrivieren. Deze oudste werktuigen werden gemaakt van de rolstenen uit de geulen, maar de bewerking vond altijd verderop plaats, op zandbanken en in de riviervlakte. Omstreeks 1,7 miljoen jaar gebeurde ging dat nog steeds zo, zij het dat de bewerking ook plaats vond langs de zijrivieren, waarin zelf geen geschikte rolstenen voorkwamen.

Het klimaat waarin dit gebeurde kan uit de bodems worden gereconstrueerd. Het was semi-aride, met sterke verschillen tussen de seizoenen. De begroeiing bestond tot 2,9 miljoen jaar geleden vooral uit bos, zij het dat de riviervlakte voor ongeveer een derde deel uit grasland bestond. De grasbegroeiing nam tussen 2,7 en 1,6 miljoen jaar geleden tot ongeveer de helft toe. Daarna verdween er nog meer bos ten koste van grasland.

De eerste stenen werktuigen blijken dus te zijn gemaakt toen er - vrij plotseling - geschikt materiaal beschikbaar kwam in de vorm van rolstenen in de ingesneden rivierdalen, juist in een periode toen het klimaat wat koeler werd en het bosachtige karakter door steeds meer grasvlaktes werd onderbroken.

Referenties:
  • Quade, J., Semaw, S., Stout, D., Renne, P., Rogers, M. & Simpson, S., 2004. Paleoenvironments of the earliest stone toolmakers, Gona, Ethiopia. Geological Society of America Bulletin 116, p. 1529-1544. Stout et al. (in druk). Raw material selectivity of the earliest stone toolmakers at Gona, Afar, Ethiopia. Journal of Archeology.

Foto van de afslag en oorspronkelijke tekst welwillend ter beschikking gesteld door Jay Quade, Department of Geosciences, University of Arizona, Tucson, AZ (Verenigde Staten van Amerika) en Sileshi Semaw, Gona Paleoanthropological Project, Indiana University, Bloomington, IN (Verenigde Staten van Amerika).
De foto (met interpretatieí van de vindplaats) is, op aanwijzing van Jim Quade, overgenomen uit Stout et al.


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl