NGV-Geonieuws 89 artikel 550

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


15 Maart 2005, jaargang 7 nr. 6 artikel 550

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 89! Op de huidige pagina is alleen artikel 550 te lezen.

<< Vorig artikel: 549 | Volgend artikel: 551 >>

550 Microorganismen in barnsteen uit Krijt van Duitsland blijken bacteriën
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Paleontologie, Fossielen & Uitstervingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Op de westhelling van de Leitnernase, een heuvel bij het dorp Schliersee in de Beierse Alpen, ligt de enige ontsluiting waarin de zogeheten Schliersee barnsteen wordt aangetroffen. Deze barnsteen, die dateert uit het Cenomaan (99-93 miljoen jaar geleden), heeft inmiddels een grote reputatie opgebouwd vanwege de daarin zeer goed bewaard gebleven microorganismen. Al eerder werd in Geonieuws bericht over amoeben die in deze barnsteen waren gefossiliseerd.


Sterk vertakte draden van Leptotrichites resinatus


Lange keten van individuele cellen

Nu blijkt er ook een bacterie in te zijn gefossiliseerd. Het gaat om een nieuw geslacht (en dus ook om een nieuwe soort). De bacterie, die Leptotricites resinatus is gedoopt, vertoont enige gelijkenis met het recente geslacht Leptothrix, maar verschilt daarvan toch nog zoveel dat niet alleen van een nieuwe soort, maar zelfs van een nieuw geslacht sprake is. Deze bacterie maakt deel uit van een groep microorganismen (prokaryoten) die in zoet water leefden. Fossiele vondsten van prokaryoten uit zoetwaterafzettingen zijn schaars. De meeste komen, net als de huidige vondst, uit barnsteen; sommige vondsten dateren uit het Carboon.

De naam van het geslacht van de nu beschreven fossiele bacterie refereert aan de gelijkenis in vorm met het recente geslacht Leptothrix (leptos = dun; trichos = haar). De soortnaam is gekozen omdat het gevonden exemplaar werd aangetroffen in barnsteen, ofwel 'versteend' hars (het Latijnse woord 'resinatus' betekent 'harsachtig'). De bacterie vormt een soort 'draden' tot ongeveer 2 mm lang, die zich soms vertakken. Dat betekent een aaneenhechting van een groot aantal cellen, want de individuele cellen zijn 1,5-3,5 micron lang en 0,9-1,3 micron in doorsnede. Dergelijke geringe afmetingen maakten nauwkeurige interpretatie lang moeilijk, zo niet onmogelijk. De structuren zijn in het verleden dan ook weliswaar opgemerkt, maar steeds verkeerd geïnterpreteerd, onder meer als blauwwieren (cyanobacteriën), algen en schimmels.

De 'nieuwe' bacterie blijkt geen zeldzaamheid in de Schliersee-barnsteen: hij komt in 2,5% van alle onderzochte monsters (vaak zeer kleine stukjes) voor. Vaak is dat samen met eencellige eukaryoten (waaronder groene microalgen) waarvan bekend is dat die als fytoplankton (plantaardig plankton) leefden. Dat kan met zekerheid worden gesteld, omdat al deze eukaryoten in de barnsteen soorten betreffen die ook recent nog voorkomen. Het leefmilieu van deze gemeenschappen van microorganismen kan niettemin niet met volledige zekerheid worden geïnterpreteerd. Waarschijnlijk gaat het om de natte bast van de harsproducerende bomen, of om holtes in deze bomen, bijv. waar vertakkingen zitten, of onderaan de stam waar de wortels zich uitspreiden. Omdat in tropische en subtropische bossen ook hars op de grond of in plassen terecht kan komen, kan een dergelijk leefmilieu voor de bacterie niet worden uitgesloten. Op basis van het voorkomen van bepaalde amoebensoorten is het zelfs waarschijnlijk dat waterplassen - of wellicht zelfs kleine, ondiepe poelen - het belangrijkste leefmilieu zijn geweest.

Referenties:
  • Schmidt, A.R. & Schäfer, U., 2005. Leptotrichites resinatus new genus and species: a fossil sheathed bacterium in Alpine Cretaceous amber. Journal of Paleontology 79, p. 175-184. (elektronisch verkrijgbaar via BioOne en Geoscience World).

Foto's welwillend ter beschikking gesteld door Alexander Schmidt, Institut für Ökologie, Friedrich-Schiller-Universität, Jena (Duitsland). Met toestemming van Roger Thomas namens het Journal of Paleontology.


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl