NGV-Geonieuws 98 artikel 592

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 Augustus 2005, jaargang 7 nr. 15 artikel 592

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 98! Op de huidige pagina is alleen artikel 592 te lezen.

<< Vorig artikel: 591 | Volgend artikel: 593 >>

592 Het oudste, het vroegste en het heftigste
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Astronomie ! Klik hier voor alle artikelen over Dateringen ! Klik hier voor alle artikelen over (Paleo)Klimaat ! Klik hier voor alle artikelen over Paleontologie, Fossielen & Uitstervingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Het vestigen van records is een behoefte van veel mensen; dus ook van wetenschappers. Dat is ongetwijfeld de oorzaak van de talrijke onderzoeken die worden gedaan om nóg oudere gesteenten, nóg eerdere levensvormen of nóg catastrofalere gebeurtenissen in de aardgeschiedenis te ontdekken. Veel van dat onderzoek spitst zich toe op zeer oude gesteenten, want die bieden uiteraard de beste kans op dergelijke records. Daarbij moet worden bedacht dat de aarde in de begintijd fundamenteel anders was dan nu. Na het ontstaan, ca. 4,5 miljard jaar geleden, was er geruime tijd sprake van zo'n hoge temperatuur dat er geen vaste gesteenten van zijn overgebleven, omdat die weer werden opgesmolten. Na ongeveer 100 miljoen jaar ontstond voor het eerst iets dat als een voorganger van de aardkorst kan worden gezien. De 'helse' omstandigheden (de term Hadeïcum - in het Engels Hadean - is gebaseerd op het Griekse woord 'hades': hel) duurden tot ongeveer 3,85 miljard jaar geleden.


Basalt uit de Isua Greenstone Belt van bijna 3,8 miljard jaar oud

Over de oudste gesteenten bestaat geen overeenstemming. Van gesteenten uit het westen van Groenland is al tientallen jaren duidelijk dat die zeer oud zijn; ze worden tegenwoordig gedateerd op 3,82-3,65 miljard jaar, en vormen daarmee het oudste onomstreden gesteente. Er zijn echter sterk gedeformeerde en gemetamorfoseerde gesteenten in de Isua Greenstone Belt die 3,8 miljard jaar oud zouden zijn, maar die datering is omstreden. Nog oudere gesteenten worden geïnterpreteerd op basis van bepaalde 'overgeërfde' eigenschappen (bijv. kristallen met insluitsels waarin bepaalde isotopenverhoudingen voorkomen). Zo zouden bepaalde delen van de Isua Greenstone Belt afkomstig zijn van gesteenten die zich omstreeks 4,3-4,2 miljard jaar geleden hadden afgescheiden van de toenmalige aardmantel.


Impressie van de aarde tijdens het Hadeïcum (4,45-3,85 miljard jaar geleden)

Over sporen van zeer oud leven is in Geonieuws veel literatuur aangehaald. De oudste sporen waaraan niemand twijfelt betreffen restanten van primitieve organismen (onder meer in de vorm van stromatolieten) uit de 1,9 miljard jaar oude Gunflint Formatie in Canada. De claims van oudere sporen zijn echter talrijk. In de vorige aflevering van Geonieuws (nr. 588) werd nog gewag gemaakt van aardolie die zou zijn ontstaan uit organismen van 3,2 miljard jaar oud. Sporen van leven in 3,85 miljard jaar oude gesteenten op het eiland Akilia (waarover ook in Geonieuws uitvoerig is bericht) stuiten momenteel op veel scepsis nadat in de betrokken monsters bij een tweede analyse geen vergelijkbare sporen werden aangetroffen.


Stromatoliet uit de Gunflint vuursten: het oudste onomstreden leven

Levensvormen van (meer dan) 3,85 miljard jaar oud zouden ook wel heel bijzonder zijn, want dat tijdstip karakteriseert het einde van een fase waarin de aarde, naar nu lijkt, de ergste catastrofe uit haar hele geschiedenis onderging: het zogeheten Late Zware Bombardement, dat omstreeks 4 miljard jaar geleden begon. Gedurende dat bombardement werd de aarde getroffen door enorme hoeveelheden ruimtemateriaal, waarschijnlijk de resten van een planeet (Vesta) die tussen Mars en Jupiter moet hebben rondgedraaid. De aarde (met een veel grotere zwaartekracht dan de maan, die toen al bestond) moet veel meer inslagen te verwerken hebben gekregen dan de maan. Toch vertoont de maan nog talrijke littekens van dat bombardement, onder meer in de vorm van de Mare Imbrium. Het geweld van de inslagen op aarde moet destijds zo groot zijn geweest dat de korst bijna geheel weer moet zijn opgesmolten.


De Mare Imbrium, een grote inslagkrater op de maan, dateert uit de periode ongeveer 4-3,85 miljard jaar geleden, waarin ook de aarde door een zwaar bombardement vanuit de ruimte werd getroffen

Records blijven er om gebroken te worden. Ook binnen de aardwetenschappen zal dat nog wel even doorgaan. Het meest aansprekende zijn natuurlijk de berichten over extreem oude levensvormen. Daarbij moet dan echter wel bedacht worden dat het bij organismen van meer dan ca. 2 miljard jaar geleden eigenlijk altijd gaat om structuren, chemische of fysische kenmerken die toegeschreven worden aan organismen die zelf niet meer als zodanig te zien zijn. Dat houdt in ieder geval de mogelijkheid tot levendige discussies in stand.

Referenties:
  • Moorbath, S., 2005. Oldest rocks, earliest life, heaviest impacts, and the Hadean- Archaean transition. Applied Geochemistry 20, p. 819-824.

Foto Isua Greenstone Belt: David Greene, Denison University, Granville, OH (Verenigde Staten van Amerika); foto stromatoliet: Natural Resources of Canada; foto Imbrium- krater: NASA.


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl