NGV-Geonieuws 120 artikel 699

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 Juli 2006, jaargang 8 nr. 13 artikel 699

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 120! Op de huidige pagina is alleen artikel 699 te lezen.

<< Vorig artikel: 698 | Volgend artikel: 700 >>

699 Pleistocene dwergolifanten waren verwant aan de mammoet
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Biologie & Evolutie !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Tot ongeveer 10.000 jaar geleden kwamen er op eilanden in de Middellandse Zee dwergvormen voor van diverse diersoorten, waaronder olifantachtigen. De grootte van deze dwergolifanten was niet meer dan ongeveer een kwart van die van hun voorouders en bereikten ongeveer de halve hoogte van de recente Aziatische olifant. De (verrassende) verwantschap van deze dwergolifanten met hun soortgenoten is nu vastgesteld met behulp van DNA-onderzoek. Daarvoor zijn de oudste DNA-fragmenten gebruikt die tot nu toe bekend zijn.


Tweede nekwervel (atlas) van Elephas cypriotes,
een dwergolifant uit de omgeving van Aetokremnos op Cyprus

Het beschikbare DNA was minimaal, maar kon dankzij recent ontwikkelde technieken zodanig worden vermenigvuldigd dat er een bruikbare hoeveelheid van een fragment van een bepaald chromosoom beschikbaar kwam van voor diverse fossiele restanten van olifantachtigen die 800.000 tot 4.200 jaar geleden leefden, deels op de eilanden, deels op het vasteland.


Bot van een dwergmammoet van Kreta, waarmee de dwergolifant nauw verwant was

De olifantachtigen (Elephantidae) zijn sinds het Laat-Plioceen via drie belangrijke lijnen geŽvolueerd. Het gaat daarbij om de geslachten Loxodonta, Elephas en Mammuthus. Loxodonta (waaronder de huidige Afrikaanse olifant) is gedurende zijn hele evolutie in Afrika gebleven. Elephas (waaronder de huidige Aziatische olifant) is tweemaal uit Afrika geŽmigreerd: de eerste maal in het Midden-Plioceen, toen dit geslacht zich naar AziŽ uitbreidde (Elephas maximus), en een tweede keer - in het Laat-Plioceen - naar zowel AziŽ als Europa, waar de doodlopende weg van Elephas antiquus werd ingeslagen. Mammuthus migreerde in het Laat-Plioceen uit Afrika en verspreidde zich vervolgens snel over Europa, AziŽ en Noord-Amerika.


Klif van de Gier bij Aetokremnos, waarin de grot met de restanten van dwergolifanten
en dwergnijlpaarden (en prehistorische bewoning).

Het blijkt dat olifantachtigen die geÔsoleerd raakten op eilanden zonder grote roofdieren, al snel dwergvormen ontwikkelden. De schouderhoogte ging daarbij de anderhalve meter vaak niet teboven. Reden kan zijn dat bij schaars voedsel dwergvormen een betere overlevingskans bieden. Dwergvormen in de Middellandse Zee ontwikkelden zich zowel in het westen (onder meer SardiniŽ, SiciliŽ en Malta) als in het oosten (onder meer Kreta, de Cycladen en Cyprus). Deze dwergvormen uit de Middellandse Zee hadden een onbekende herkomst. Volgens een van de hypotheses stamden ze af van Elephas antiquus; volgens een andere van Mammuthus.

Het nu uitgevoerde DNA-onderzoek toont aan dat beide hypotheses (ten dele) juist zijn. De dwergolifanten van Tilos en Cyprus blijken tot Elephas te behoren, maar die van Kreta behoren tot Mammuthus. De naam Elephas creticus die aan de dwergvorm van Kreta is gegeven, is dus onjuist. Het gaat niet om een dwergolifant maar om een dwergmammoet, die de naam Mammuthus creticus zou moeten hebben.

Referenties:
  • Poulakakis, N., Parmakelis, A., Lymberakis, P., Mylonas, M., Zouros, E., Reese, D.S., Glaberman, S. & Caccone, A., 2006. Ancient DNA forces reconsideration of evolutionary history of Mediterranean pygmy elephantids. Biology Letters, doi:10.1098/rsbl.2006.0467.

Foto van het fossiel welwillend ter beschikking gesteld door Nikos Poulakakis, Natural History Museum of Crete, University of Crete, Irakleio (Kreta).


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl