NGV-Geonieuws 120 artikel 700

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 Juli 2006, jaargang 8 nr. 13 artikel 700

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 120! Op de huidige pagina is alleen artikel 700 te lezen.

<< Vorig artikel: 699 | Volgend artikel: 701 >>

700 Tiktaalik was een eind op weg naar de verovering van het land
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Biologie & Evolutie ! Klik hier voor alle artikelen over Paleontologie, Fossielen & Uitstervingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Omstreeks 380 miljoen jaar geleden wisten dieren het land te veroveren. Dat ging niet in één klap, maar via een geleidelijke evolutie die miljoenen jaren duurde, en waarbij zich uit vinnen ledematen ontwikkelden die steeds beter aan het leven op het land werden aangepast. Een van de eerste dieren die ledematen ontwikkelde, waarschijnlijk nog vooral om op de bodem van ondiepe plassen te steunen, en om daarop ook te lopen, was Panderichthys, waarover eerder in Geonieuws is bericht.


Het holotype van Tiktaalik roseae


Reconstructie van Tiktaalik roseae
(National Geographic Society)


In het noorden van Canada (Ellesmere Island) is nu een fossiel van 375 miljoen jaar oud aangetroffen dat ca. 10 miljoen jaren jonger is dan Panderichthys, en dat al veel verder ontwikkelde ledematen heeft. Het waren in ieder geval extremiteiten die veel beter waren om op te staan (rusten) dan om te zwemmen. Dit fossiel, dat de naam Tiktaalik roseae heeft gekregen, was vrijwel klaar om het land op te gaan. Het dier, dat nog de kaken van een vis had, en dat een krokodilachtig hoofd had, bezit kenmerken die de vissen niet hadden, maar die niet meer voorkomen bij de echte landdieren. Daarmee wijkt het af van eerdere vondsten, die toch vooral vis of vooral landdier waren.


opgraven van het fossiel uit de Fram-Formatie in Canada

Opvallend is dat er maar liefst drie exemplaren van het fossiel zijn gevonden. Ze variëren in lengte van anderhalve tot drie meter, en hebben een breed, afgeplat lichaam. De aanwezigheid van schubben is nog typerend voor een vis. Dat geldt uiteraard ook voor de nog aanwezige vinnen. Daar staat echter tegenover dat hoofd en schouders onafhankelijk van elkaar konden bewegen, zoals dat met de meeste viervoeters (tetrapoden) op het land het geval. Ook het skelet van Tiktaalik vertoont kenmerken die meer geschikt lijken voor een leven op land dan voor leven in water. Zo zijn de ribben betrekkelijk breed (wat bij vissen niet het geval is), en liggen ze deels over elkaar heen, waardoor het lichaam veel steviger was dan dat van een vis.

De vraag is natuurlijk of Tiktaalik ook werkelijk het land op ging. Daarvoor bestaan geen directe bewijzen. Aanwijzingen zijn er echter wel, vooral in de vorm van de borstvinnen. Dat waren, wat uiterlijk betreft, nog wel vinnen, maar inwendig was er een groot verschil met bijv. Panderichthys, en wel in de aanwezigheid van een serie botjes die onafhankelijk van elkaar konden bewegen. Het lijkt erop dat er (nog primitieve) schouder-, elleboog- en polsgewrichten waren. Met licht gebogen schouders en met de 'vingers' op de grond moet Tiktaalik zo hebben kunnen staan en lopen, zeker in ondiep water, maar waarschijnlijk ook op het land. De echte verovering van het land was in ieder geval nog maar een kleine stap.

Referenties:
  • Ahlberg, P.E. & Clack, J.A., 2006. A firm step from water to land. Nature 440, p. 747-749.
  • Daeschler, E.B., Shubin, N.H. & Jenkins Jr, F.A., 2006. A Devonian tetrapod-like fish and the evolution of the tetrapod body plan. Nature 440, p. 757-763.
  • Shubin, N.H., Daeschler, E.B. & Jenkins Jr, F.A., 2006. The pectoral fin of Tiktaalik roseae and the origin of the tetrapod limb. Nature 440, p. 764-771.
  • Pennisi, E., 2006. Fossil shows early fish (almost) out of water. Science 312, p. 22.

Foto's welwillend ter beschikking gesteld door Ted Daeschler, Academy of Natural Sciences, Philadelphia, PA (Verenigde Staten van Amerika).


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl