NGV-Geonieuws 121 artikel 705

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


15 Juli 2006, jaargang 8 nr. 14 artikel 705

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 121! Op de huidige pagina is alleen artikel 705 te lezen.

<< Vorig artikel: 704 | Volgend artikel: 706 >>

705 Voorbereiding van IJstijdvak startte lang geleden
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Oceanografie ! Klik hier voor alle artikelen over (Paleo)Klimaat !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Hoewel de directe oorzaak voor ijstijden ligt in astronomische factoren (de beroemde Milankovitch-curves), moeten er ook andere 'gunstige' voorwaarden voor zijn. Anders zou er immers gedurende de gehele aardgeschiedenis een afwisseling zijn geweest van ijstijden en interglacialen, terwijl ijstijden in feite uitzonderlijk zijn. Waarschijnlijk speelt isolatie van de poolgebieden een rol (het noordpoolgebied bestaat nu uit water, omgeven door land; in het zuidpoolgebied is dat juist andersom). De isolatie van de poolgebieden verhindert namelijk de toevoer van warmte uit de tropen naar de polen, die daardoor sterker kunnen afkoelen.


Kaart van het zuidelijk halfrond voor de
opening van de Drake Doorgang, 45 miljoen
jaar geleden


Het zuidelijk halfrond nu, met een duidelijke
opening (Drake's Doorgang) tussen Zuid-Amerika
en Antarctica


De huidige isolatie van Antarctica is mede een gevolg van het feit dat, na de opsplitsing van Gondwanaland, de gebieden die nu respectievelijk Antarctica en Zuid-Amerika vormen op een gegeven ogenblik van elkaar werden gescheiden, waardoor een koude stroming rondom Antarctica kon ontstaan, die toevoer van warmte door oceaanstromen verhindert. Tot nu toe was niet bekend wanneer de twee continenten los van elkaar raakten, waarbij de 'Doorgang van Drake' (Drake Passage) ontstond die de circumpolaire stroming mogelijk maakte.

Het tijdstip waarop de Doorgang van Drake ontstond blijkt veel langer geleden dan tot nu toe werd verondersteld. Het moment is nu gedateerd aan de hand van fossiele vissetanden die zijn gevonden in boorkernen van locatie 1090 van het Ocean Drilling Program (ODP) in het zuidelijkste deel van de Atlantische Oceaan. Vissetanden hebben een vreemde eigenschap: als ze na afsterven van de vis op de zeebodem terechtkomen, absorberen ze enige tijd neodymium (een chemisch element dat behoort tot de zeldzame aardmetalen). Neodymium kent twee isotopen, en de verhouding daartussen verschilt tussen de Pacifische en de Atlantische Oceaan (een gevolg van verschillen in aanvoer door rivieren).


Fossiele vissentand van locatie 1090 van het Ocean Drilling Project;
analyse van dergelijke tanden maakte datering van de 'opening' mogelijk.

Toen de Doorgang van Drake werd gevormd, kon water uit de Pacifische Oceaan zich gaan mengen met water uit de Atlantische Oceaan. De verhouding tussen de twee neodymiumisotopen in de Atlantische Oceaan begon daardoor te fluctueren. Dat blijkt al 41 miljoen jaar geleden te zijn begonnen. Dat is veel langer geleden dan tot nu toe werd gedacht (veel mariengeologen waren van mening dat de Doorgang van Drake pas 20 miljoen jaar geleden breed en diep genoeg kan zijn geworden om een echte circumpolaire stroming op gang te brengen). Opvallend genoeg heeft 41 miljoen jaar geleden ook een soort 'Kleine IJstijd' plaatsgevonden. De eerste echte ijstijd op Antarctica begon overigens zo'n 34 miljoen jaar geleden. Dat zou ermee kunnen samenhangen dat toen ook de opening tussen Antarctica en AustraliŽ groter werd. In ieder geval wijzen deze gegevens erop dat de inleiding tot het Pleistocene IJstijdvak al lang geleden werd ingezet, en dat isolatie van de poolgebieden hierbij inderdaad een belangrijke rol speelt.

Referenties:
  • Kerr, R.A., 2006. Opening the door to a chilly new climate regime. Science 312, p. 350.
  • Scher, H.D. & Martin, E.E., 2006. Timing and climatic consequences of the opening of Drake Passage. Science 312, p. 428-430.

Figuren welwillend ter beschikking gesteld door Howie Scher, Department of Earth and Environmental Sciences, University of Rochester, Rochester, NY (Verenigde Staten van Amerika).


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl