NGV-Geonieuws 124 artikel 719

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 September 2006, jaargang 8 nr. 17 artikel 719

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 124! Op de huidige pagina is alleen artikel 719 te lezen.

<< Vorig artikel: 718 | Volgend artikel: 720 >>

719 Het oudste weekdier zonder harde delen
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Paleontologie, Fossielen & Uitstervingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Mollusken (weekdieren) zijn al bekend vanaf het Cambrium. Nu blijkt dat er in het Midden-Cambrium ook een mollusk voorkwam zonder kleppen. Het gaat om Odontogriphus omalus, een dier waarvan tot nu toe onduidelijk was hoe hij in het dierenrijk moest worden ingepast. De onduidelijke affiniteit met andere dieren was niet verwonderlijk, want er was tot voor kort slechts één exemplaar beschreven (1976) en dat ging om een slecht gepreserveerd exemplaar dat meer dan 60 jaar eerder was gevonden.


Compleet exemplaar van Odonogriphus omalus. © Caron et al. 2006 Nature

Medewerkers van het Royal Ontario Museum en van het Woods Hole Oceanographic Institution hebben nu echter vastgesteld dat het om een mollusk moet gaan. Ze konden dat doen aan de hand van 189, deels zeer goed geconserveerde, exemplaren die door medewerkers van het Museum gedurende 15 jaar zijn verzameld in de Burgess Shale. Dat is een pakket van 505 miljoen jaar oud (Midden-Cambrium) in British Columbia (Canada), dat tal van bijzondere fossielen herbergt, en dat daarom inmiddels door de UNESCO tot World Heritage Site (locatie van werelderfgoed) is geplaatst.


Schematisch model van Odontogriphus. Gewijzigd naar © Caron et al. 2006 Nature

De nieuwe exemplaren zijn tot 12 cm lang en 4 cm breed. Het sterk afgeplatte lichaam had een ovale vorm en bezat talrijke op kieuwen lijkende maar simpele structuren rondom een 'voet' aan de onderzijde van het dier. In tegenstelling tot recente mollusken had het dier geen schelpen, maar het blijkt wel een radula te hebben gehad. Dat is een gespecialiseerd hulpmiddel ten behoeve van het eten, dat ook alleen van mollusken bekend is. Het gaat daarbij om een apparaat dat bestaat uit korte rijen van kleine tandachtige elementjes.

De radula van Odontogriphus omalus blijkt vrijwel identiek aan die van Wiwaxia corrugata, een ander fossiel uit de Burgess Shale, waarvan evenmin duidelijk was tot welke diergroep het behoorde (dit organisme is onlangs geïnterpreteerd als een borstelworm). Volgens deskundigen is het niet onmogelijk dat beide organismen afstammen van een gezamenlijke Precambrische voorouder, wellicht Kimberella. Dat zou de herkomst van de mollusken terugvoeren naar minimaal 560 miljoen jaar geleden.


Taxonomische positie en voorkomen in de tijd van Odontogriphus. © Caron et al. 2006 Nature


Artistieke impressie van Odontogriphus (lila) in zijn natuurlijke milieu

De vondst van de talkrijke exemplaren van Odontogriphus maakt nu duidelijk dat het gaat om dieren die 'graasden' op de zeebodem (waarschijnlijk vormden een soort matten van microorganismen hun voedsel), en dat de mollusken al relatief ver ontwikkeld waren 18 miljoen jaar voordat de 'cambrische explosie' van dieren met harde bestanddelen plaatsvond. Toen eenmaal de zee vol met 'gepantserde' dieren zat, waren de dieren zonder schaal waarschijnlijk de gemakkelijkste prooi voor de mariene roofdieren van toen; dat zou hun spoedige uitsterven verklaren.

Referenties:
  • Bengtson, S., 2006. A ghost with a bite. Nature 442, p. 146-147.
  • Caron, J.-B., Scheltema, A., Schander, C. & Rudkin, D., 2006. A soft-bodied mollusc with radula from the Middle Cambrian Burgess Shale. Nature 442, p. 159-163.

Figuren (behalve artistieke impressie) welwillend ter beschikking gesteld door Jean-Bernard Caron, Department of Natural History-Palaeobiology, Royal Ontario Museum, Toronto (Canada).


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl