NGV-Geonieuws 125 artikel 722

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


15 September 2006, jaargang 8 nr. 18 artikel 722

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 125! Op de huidige pagina is alleen artikel 722 te lezen.

<< Vorig artikel: 721 | Volgend artikel: 723 >>

722 Weer benvloedt stand van de aardas
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Astronomie !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Niet alleen de magnetische noord- en zuidpool 'wandelen' over het aardoppervlak, maar de geografische noord- en zuidpool doen dat ook. Er vindt in grote lijnen een tolbeweging plaats rondom de gemiddelde positie van de aardas (precessie), maar er zijn tal van oorzaken die ook binnen die tolbeweging weer kleine fluctuaties (zogeheten wobbles) veroorzaken. Het gaat meestal om astronomisch e factoren, die cycli veroorzaken in de stand van de aardas van soms slechts enkele seconden, soms miljarden jaren. De meest bekende - en best bestudeerde - perioden zijn de zogeheten Chandler wobble (van 433 dagen) en de jaarlijkse 'wobble'.


De tolbeweging (precessie) van de aardas is opgebouwd uit talloze grotere en kleinere tolbewegingen, elk met hun eigen oorzaak en periodiciteit


De twee genoemde wobbles zijn, op de termijn van een mensenleven, veruit het belangrijkste. Ze kunnen samen de stand van de aardas zodanig veranderen dat de geografische noord- en zuidpool zon 10 m van de op dat moment aanwezige positie afliggen. Vanwege hun verschillen in cyclusduur versterken de Chandler wobble en de jaarlijkse wobble elkaar soms, terwijl ze elkaar op andere momenten opheffen. Dat laatste gebeurt elke 6,4 jaar, en onderzoekers hebben die situatie - die ook optrad van november 2005 tot februari 2006 - aangegrepen om metingen te verrichten van de kortdurende wobbles. Ze maakten daarvan gebruik van metingen met het Global Positioning System (GPS), dat zeer nauwkeurige plaatsbepalingen mogelijk maakt.


Seth Carlo Chandler, die de nu gedetailleerd bekende zogeheten 'Chandler wobble' ontdekte

Gedurende de meetperiode van drie en een halve maand bleek de positie van de noordpool kleine verschuivingen te vertonen, die overigens alle binnen een gebied van n vierkante meter bleven. De nauwkeurige waarnemingen maakten het echter wel mogelijk om de door de noordpool gevolgde, zeer kronkelige, route met een nauwkeurigheid van slechts hooguit enkele centimeters vast te stellen.


De onregelmatige, kleine verplaatsing van de noordpool die het gevolg zou zijn van veranderende weersystemen

Het onregelmatige patroon valt op het eerste gezicht moeilijk te verklaren. De onderzoekers zijn er echter van overtuigd dat de veranderingen in de stand van de aardas gedurende de onderzoeksperiode het gevolg waren van de weersystemen op het noordelijk halfrond; als die al niet volledig verantwoordelijk waren, dan speelden ze op zn minst toch een significante rol. Het gaat daarbij vooral om de plaatsen en bewegingen van grootschalige hoge- en lagedruksystemen. Die systemen werken op elkaar in, en de krachten die daarmee gepaard gaan zijn volgens de onderzoekers zo groot dat daardoor kleine veranderingen in de stand van de aardas worden veroorzaakt. Omdat de grote hoge- en lagedruksystemen en de bewegingen daarvan elkaar op wat langere termijn 'uitmiddelen', hebben deze fluctuaties in de stand van de aardas geen blijven effect (het netto-effect is nul). Omdat de duur en de verblijfplaatsen van de grote systemen geen regelmatige cycli vertonen, is ook het patroon dat de stand van de aardas weergeeft zeer grillig. Voor zover het gaat om de gevolgen van deze weersystemen, uiteraard. De grote astronomische cycli zijn natuurlijk wel regelmatig, en inmiddels zijn die ook herhaaldelijk duidelijk in de opeenvolging van sedimenten aangetoond.

Referenties:
  • Lambert, S.B., Bizouard, C. & Dehant, V., 2006. Rapid variations in polar motion during the 2005-2006 winter season. Geophysical Research Letters 33, L13303, doi:10.1029/2006GL026422.

Figuur met poolposities: American Geophysical Union.


Copyright NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl