NGV-Geonieuws 133 artikel 772

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 Februari 2007, jaargang 9 nr. 2 artikel 772

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 133! Op de huidige pagina is alleen artikel 772 te lezen.

<< Vorig artikel: 771 | Volgend artikel: 773 >>

772 Meestervermommer uit ver verleden
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Biologie & Evolutie ! Klik hier voor alle artikelen over Paleontologie, Fossielen & Uitstervingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

In Eocene afzettingen is een prachtig bewaard gebleven meestervermommer gevonden. Het betreft een fossiel insect dat tot de wandelende bladeren (Phyliinae) moet worden gerekend. Deze groep behoort samen met de wandelende takken tot de orde van de Phasmatodea, waarvan recent zo’n 3000 soorten bekend zijn, vooral uit de tropen en subtropen. Wandelende bladeren beschermen zich tegen hun vijanden door hun gelijkenis met bladeren. Niet voor niets heeft een van de bekendste recente geslachten dan ook de naam Phyllium (= blad). Het nu gevonden exemplaar van 47 miljoen jaar oud heeft met dit geslacht betrekkelijk grote gelijkenis, en is daarom Eophyllium (= vroeg blad) genoemd. Zijn soortnaam, messelensis, is gegeven naar de vindplaats, de groeve Messel in de nabijheid van de Duitse plaats Darmstadt.


Het fossiele exemplaar van Eophyllium messelensis
(foto Georg Oleschinski).


Phyllium celebicum, een recente verwant van het
fossiele wandelende blad (foto Georg Oleschinski)


Het fossiel dat nu beschreven is, en dat in 2005 werd gevonden, is zeer goed bewaarde gebleven. Het is, samen met soortgelijke fossielen die eerder in dezelfde groeve werden gevonden, veruit het oudste fossiel van een dier dat door zogeheten mimicry (de aanname in kleur en vorm van de natuurlijke omgeving) zijn overlevingskansen vergrootte. Dat was kennelijk een uitstekende tactiek, gezien het feit dat nazaten van tientallen miljoenen later deze tactiek nog steeds (en met succes) toepassen.

Tot de tactiek behoort uiteraard ook dat deze dieren zich niet door hun beweging onderscheiden van hun omgeving. Overdag blijven ze daarom bewegingsloos zitten; pas ‘s nachts worden ze actief. Wanneer ze overdag of “s nachts worden gestoord, bewegen ze zich op een manier die op de beweging van een blad in de wind lijkt. Ook dat maakt (en maakte) het moeilijk voor hun belagers om hen als prooi te herkennen. De belagers van Eophyllium messelensis moeten, zoals uit de fossiele fauna daar blijkt, vooral hebben bestaan uit vogels, primitieve primaten en vleermuizen. Op z’n minst een belangrijk deel van die jagers moet bij de jacht op zijn ogen hebben vertrouwd; anders had mimicry immers geen zin.


De omgeving van groeve Messel nabij Darmstadt

Bij de recente wandelende bladeren zien mannetjes en vrouwtjes er heel verschillend uit, waarbij de mimicry bij de vrouwtjes nog beter is ontwikkeld dan bij de mannetjes. Daaruit zou kunnen worden opgemaakt dat het nu beschreven exemplaar, ondanks zijn duidelijk verbrede lijf, een mannetje moet zijn. De onderzoekers sluiten overigens niet uit dat er in het verleden ook vrouwtjesexemplaren zijn gevonden, die door de vinders als fossiele bladeren zijn beschouwd.

De vondst heeft ook paleobiogeografische consequenties, want het verbreidingsgebied van de wandelende bladeren moet in het Eoceen veel groter zijn geweest dan nu. Van wandelende bladeren zijn recent 37 soorten bekend, die alle in zuidoost-Azië en de direct aangrenzende gebieden leven.

Referenties:
  • Wedmann, S., Bradler, S. & Rust, J., 2007. The first fossil leaf insect: 47 million years of specialized cryptic morphology and behavior. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 104, p. 565-569.

Foto’s welwillend ter beschikking gesteld door Sonja Wedmann, Institut für Paläontologie, Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität, Bonn (Duitsland).


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl