NGV-Geonieuws 135 artikel 799

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


19 April 2007, jaargang 9 nr. 4 artikel 799

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 135! Op de huidige pagina is alleen artikel 799 te lezen.

<< Vorig artikel: 798 | Volgend artikel: 800 >>

799 Schollentektoniek bestond reeds 3,8 miljard jaar geleden
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Mineralen ! Klik hier voor alle artikelen over Structurele geologie, (Plaat)tektoniek & Aardbevingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

De aarde was 3,8 miljard jaar geleden nog jong en heet, en convectiestromen hebben toen zeker bestaan in het inwendige der aarde. Nu blijkt dat er toen ook al schollentektoniek moet hebben plaatsgevonden, het proces waardoor momenteel de continentverschuiving plaatsvindt.


Onderzoeksleider Harald Furnes

Een en ander blijkt uit onderzoek in de vanwege zijn hoge ouderdom befaamde Isua 'greenstone belt'. Een gebied op Groenland ten noordoosten van de hoofdstad Nuuk, dat al geruime tijd veel aandacht krijgt van onderzoekers die zeer oude gesteenten (en mogelijke resten van het vroegste primitieve leven op aarde) aan nauwgezette studies onderwerpen.


Een ontsluiting van de ofioliet op Groenland.

Deze 'greenstone belt' - zo genoemd omdat door metamorfose nieuwe mineralen zijn gevormd die een deel van het gesteente een groenige kleur geven - bevat de oudst bekende gesteenten die op de bodem van een oceaan werden gevormd. Het gaat om kussenlava’s die ontstonden toen heet magma door de convectiestromen opwelde - en stolde toen het in contact kwam met het (relatief) koude zeewater.

Bij die kussenlava’s zijn nu gesteenten gevonden die kenmerkend zijn voor zogeheten ofiolieten. Dat zijn gesteenten die bestaan uit peridotieten, gabbro’s, geďntrudeerde gangen en die veelal ook met kussenlava’s geassocieerd zijn. Men neemt algemeen aan dat ofiolieten ontstonden bij het uitstromen van lava op de zeebodem waar twee convectiestromen tegengestelde richtingen inslaan, zoals dat nu bij de midoceanische ruggen gebeurt.


Pakket met vulkanische afzettingen en geďntrudeerde ganggesteenten

Onderzoeksleider Harald Furnes verklaart hierover: Momenteel ontstaan ofiolieten op midoceanische ruggen, dus waar de kringloop van de schollentektoniek begint. Daar drijven de krachten uit het inwendige der aarde twee schollen van oceaanbodem uit elkaar. Het magma stijgt door de zo gevormde zwaktezone op en stolt als nieuwe oceaanbodem en wordt door nieuw opstijgend magma opzij gedrongen. Ofiolieten ontstaan echter ook aan het einde van de kringloop, waar twee oceanische aardschollen op elkaar botsen en de ene, die inmiddels oud en zwaar is geworden, onder de andere wegduikt, terug naar het binnenste der aarde. De in deze subductiezone wegzinkende schol smelt en vormt het magma dat weer aan het aardoppervlak terugkomt via grote vulkanen. Daarbij ontstaan de meest ofiolieten.


Intrusiefgesteente in het complex op Groenland

Of de ofiolieten van de Isua greenstone belt werden gevormd bij het begin of het einde van de schollenkringloop staat nog niet vast. De gesteenten zijn in de loop van hun lange geologische geschiedenis aan zoveel processen blootgesteld, dat ze sterk zijn veranderd, wat interpretatie moeilijk maakt. Furnes zegt hierover: We hebben de opbouw van deze oude oceaanbodem geanalyseerd en er een geochemische vingerafdruk van genomen. De opbouw lijkt een ontstaan bij een midoceanische rug aan te geven, dus op een plaats waar nieuwe oceaanbodem ontstaat. De chemische vingerafdruk pleit daarentegen voor een ontstaan waar de oceanische korst weer vernietigd wordt. We nemen voorlopig aan dat we met deze laatste situatie te maken hebben, maar dat het om een heel jonge subductiezone ging, een soort subductiezoneembryo, in een geologische context waarin nog geen grote vulkanen waren gevormd.


Kussenlava in het ofiolietcomplex

Nader onderzoek zal meer zekerheid moeten bieden. De grote winst is nu al dat is komen vast te staan dat schollentektoniek al zeer vroeg in de aardgeschiedenis is opgetreden, zelfs zo’n tweemiljard jaar eerder dan tot nu toe bekend was.

Referenties:
  • Furnes, H., Wit, M. de, Staudigel, H., Rosing & Muehlenbachs, K., 2007. A vestige of Earth=s oldest ophiolite. Science 315, p. 1704-1707.
  • Kerr, R.A., 2007. A trace of the earliest plate tectonics turns up in Greenland. Science 315, p. 1650-1651.

Foto’s welwillend ter beschikking gesteld door Harald Furnes, Department of Earth Science, University of Bergen, Bergen (Noorwegen).


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl