NGV-Geonieuws 138 artikel 822

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 Juli 2007, jaargang 9 nr. 7 artikel 822

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 138! Op de huidige pagina is alleen artikel 822 te lezen.

<< Vorig artikel: 821 | Volgend artikel: 823 >>

822 Afbrekende ijsmassa's van Noord-Amerika deden Neanderthalers in Spanje en Portugal langer voortbestaan
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Archeologie ! Klik hier voor alle artikelen over Oceanografie ! Klik hier voor alle artikelen over (Paleo)Klimaat !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Alle bekende gegevens wijzen erop dat de Neanderthalers in het westen en zuiden van het Iberisch Schiereiland later uitstierven dan elders. Over de oorzaak daarvan zijn tal van hypotheses naar voren gebracht. Het meest waarschijnlijk is dat de Neanderthalers in Spanje het lang uithielden omdat de moderne mens hen daar pas laat verdrong. Uit stenen werktuigen blijkt namelijk dat de moderne mens, die zich al 42.000-41.000 jaar geleden in noordelijk Spanje had gevestigd, pas zo'n 40.000 jaar geleden de Ebro naar het zuiden toe overstak. Pas omstreeks 35.200 jaar geleden hadden ze ook het zuidwesten van het Iberische Schiereiland gekoloniseerd.


De schedel van een Neanderthaler
(foto Universiteit van Leiden)


Enkele karakteristieke werktuigen van de
Neanderthalers


Dat de kolonisatie door de moderne mens van het gebied ten zuiden van de Ebro pas zo laat plaatsvond, hangt waarschijnlijk samen met de afwezigheid van voldoende voedsel. De moderne mens (Homo sapiens sapiens) leefde destijds van de jacht, waarbij de prooi vooral bestond uit grote zoogdieren die in relatief open gebieden leefden. Waarschijnlijk was Spanje lange tijd teveel met bos begroeid om de jacht voor de moderne mens aantrekkelijk te maken. Dat veranderde kennelijk omstreeks 40.000 jaar geleden. Toen begon zich in Spanje een halfwoestijn uit te breiden. Die was beter toegankelijk voor de moderne mens, die daarop de Neanderthalers (Homo sapiens neanderthalensis) ook in Portugal en het zuiden Spanje kon verdringen, zoals dat al eerder elders in Europa en Azië was gebeurd.


De herkomst van de ijsmassa's die verantwoordelijk waren voor de Heinrich events

De vraag was daarbij altijd waarom het klimaat in Spanje veranderde. Dat gebeurde namelijk niet overal ter wereld op een gelijke manier. Er is al eerder geopperd dat een van de zogeheten Heinrich events (nr. 4) een rol moet hebben gespeeld. Heinrich events traden gedurende de laatste ijstijd vrij regelmatig op, met gemiddelde tussenpozen van zo'n 15.000 jaar. Het gaat om gebeurtenissen waarbij van de ijskap die Noord-Amerika bedekte enorme ijsvelden afbraken. De ijsmassa's dreven in de Atlantische Oceaan naar het zuiden, waarbij ze geleidelijk smolten. Dat is nu nog goed herkenbaar aan de laagjes met glaciaal gruis (en soms zelfs grote stenen) die ingebed liggen tussen de normale, kleiige laagjes die zich in de diepzee vormen.


Heinrich events zijn in de diepzeesedimenten te herkennen
aan laagjes met stenen en ander glaciaal gruis

Door het vrijkomen van de ongekend grote ijsmassa's kwam er als het ware een reusachtige injectie van koud water in de Atlantische Oceaan. Dit duurde 100-400 jaar, en deze langdurige injectie van koud water veranderde stromingspatronen. Toen niet langer significante hoeveelheden smeltwater in de oceaan terechtkwamen, hadden de veranderde stromingspatronen nog zo'n 400 jaar nodig om zich weer om te vormen tot (ongeveer) hun oorspronkelijke patroon. De biosfeer, bijv. in Spanje, had nog langer nodig om zich te herstellen van de temperatuurdaling die het gevolg was de aanvoer van grote massa, s koud water; waarschijnlijk was het effect op de vegetatie ongeveer 1000 jaar merkbaar. Voor de moderne mens, die open ruimtes nodig had voor de jacht, werd zo het zuidwesten van Spanje langdurig veel aantrekkelijker.


Heinrich events (H1-H6) treden met betrekkelijke regelmaat op (verticale groene lijnen).

Uitgevoerde modelberekeningen voor de vegetatieveranderingen die het gevolg moeten zijn geweest van Heinrich event 4 komen goed overeen met wat er bekend is van pollen uit gelijktijdige mariene afzettingen. De oude hypothese dat het zuiden van het Siberische Schiereiland langdurig met bos was bedekt, moet nu als onhoudbaar worden afgewezen. De moderne mens drong daar binnen (en verdrong de Neanderthalers) doordat het dankzij Heinrich event 4 kouder geworden water voor de kust, het bos deed verdwijnen en daarvoor in de plaats een open halfwoestijn deed ontstaan.

Referenties:
  • Sepulchre, P., Ramstein, G., Kageyama, M., Vanhaeren, M., Krinner, G., Sánchez-Gońi, M.-F. & d'Errico, F., 2007. H4 abrupt event and late Neanderthal presence in Iberia. Earth and Planetary Science Letters 258, p. 283-292.


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl