NGV-Geonieuws 138 artikel 828

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


23 Juli 2007, jaargang 9 nr. 7 artikel 828

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 138! Op de huidige pagina is alleen artikel 828 te lezen.

<< Vorig artikel: 827 | Volgend artikel: 829 >>

828 Leden Archaeopteryx en andere dino's aan hersenbeschadiging?
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over (Dino)sauriers ! Klik hier voor alle artikelen over Paleontologie, Fossielen & Uitstervingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Veel fossiele dino's - van de vliegende pterosauriŽrs tot exemplaren van Tyrannosaurus rex - worden in een bijzondere positie aangetroffen: met de bek wijd open, een achterover liggende kop en een naar achteren kromgetrokken ruggengraat. Nog duidelijker komt dat naar voren bij diverse exemplaren van Archaeopteryx, het dier dat lang bekend stond als de oervogel, maar dat nu meer algemeen wordt beschouwd als de eerst gevonden soort van de gevederde dinosauriŽrs.


De oudst bekende vogel, Archaopteryx lithostratigraphica, in een houding die aan stuiptrekkingen bij het overlijden doet denken.


Een vergelijkbare houding van deze Archaeopteryx als in het andere exemplaar


Weinigen hebben zich ooit afgevraagd waardoor deze merkwaardige houding van relatief zoveel fossiele dino's kan zijn veroorzaakt. Verder dan een opmerking dat de houding moet zijn gekregen bij transport van het kadaver door een stroom kwam het eigenlijk nooit. Merkwaardig genoeg is het bovendien moeilijk voorstelbaar hoe zo'n merkwaardige houding bij transport door water zou zijn verkregen.


Tekening van Archaeopteryx zonder verenkleed,
waardoor de positie van de botten duidelijker zichtbaar is.

Voor vee- en dierenartsen gaat het echter om een welbekende houding. Zij kennen hem van dieren die na een moeilijke doodsstrijd zijn omgekomen, zoals na vergiftiging met strychnine, aanrijding door een auto, etc. Ook neurologen kennen deze houding, en wel van mensen die zijn overleden aan bepaalde vormen van hersenbeschadiging zoals die optreedt bij langzame verstikking, hersenvliesontsteking, tetanus of vergiftiging, kortom bij oorzaken die leiden tot een langzame dood.

Sommige fossiele dino's die in zo'n positie zijn gevonden moeten inderdaad zo'n moeilijke dood zijn gestorven, getuige hun laatste rustplaats in vulkanische as. Ze moeten gestikt of vergiftigd zijn, of wellicht een langzame en pijnlijke dood hebben ondergaan op een gloeiendhete ondergrond. Maar in veel andere gevallen is van zo'n herkenbare situatie geen sprake. Bij hen zou volgens recent onderzoek de doodsoorzaak moeten worden gezocht in een slopende ziekte, hersenbeschadiging, ernstig bloedverlies, gebrek aan bepaalde stoffen (zoals thiamine) of vergiftiging.


Struthiomimus altus in de klassieke houding van een dier met hersenbeschadiging
of overlijden door verstikking (foto American Museum of Natural History)

Als deze redenering juist is, dan is het een nieuwe aanwijzing dat dino- en pterosauriŽrs, net als zoogdieren, warmbloedig waren. Bij andere soorten fossielen is deze merkwaardige houding namelijk nooit aangetroffen (op zich een sterke aanwijzing dat transport van het kadaver niet de oorzaak kan zijn geweest). Koudbloedige dieren, zoals reptielen, gebruiken namelijk minder zuurstof en hebben daarom minder last van verminderde zuurstoftoevoer tijdens hun doodsstrijd.

Volgens de onderzoekers, waarvan er een zowel paleontoloog als dierenarts is, kan de houding van de dieren alleen worden verklaard door stuiptrekkingen die het gevolg zijn van aantasting van het centrale zenuwstelsel. Ze wijzen daarbij ook op de eerdere vondst van een exemplaar van Allosaurus (een op T. rex lijkende dino), waarvan de botten vervormingen toonden die wijzen op een bacteriŽle infectie die tot hersenvliesontsteking kan leiden, waardoor de hersenwerking kan worden aangetast en stuiptrekkingen kunnen optreden. Dit zou er weer op kunnen wijzen dat microorganismen - die in het water een dodelijke werking kunnen uitoefenen, zoals bij algenbloei - ook in het geologische verleden op land al een dergelijke rol gespeeld kunnen hebben.

Referenties:
  • Faux, C.M. & Padian, K., 2007. The ophistotomic posture of vertebrate skeletons: postmortem contraction or death throes? Paleobiology 33, p. 201-226.


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl