NGV-Geonieuws 141 artikel 856

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


15 Oktober 2007, jaargang 9 nr. 10 artikel 856

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 141! Op de huidige pagina is alleen artikel 856 te lezen.

<< Vorig artikel: 855 | Volgend artikel: 857 >>

856 OrchideeŽn bloeien al zoín 80 miljoen jaar
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Paleontologie, Fossielen & Uitstervingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Al sinds Darwin zijn biologen gefascineerd door orchideeŽn. De belangrijkste reden bestaat uit hun spectaculaire aanpassingen die bedoeld zijn om bevruchting te bevorderen via door insecten overgebrachte pollen. Mede daardoor is deze grootste plantenfamilie (met 20.000 tot 30.000 soorten!) het meest divers. Uiteraard is het interessant te weten hoe deze diversiteit tot stand is gekomen. Tot nu toe waren er echter geen fossiele resten van orchideeŽn bekend. Bij afwezigheid van fossiele gegevens hebben biologen sterk uiteenlopende ideeŽn over het ontstaan en de evolutie van de orchideeŽn ontwikkeld. Zo is het ontstaan van deze familie (op basis van hypotheses) gedateerd op tijdstippen die variŽren van 112 tot 26 miljoen jaar geleden. Degenen die een geringe ouderdom toekennen, wijzen altijd op het gebrek aan fossiele resten (hoe langer een taxon bestaat, hoe meer kans er immers is dat er fossielen worden gevormd, en hoe meer fossielen er zijn, hoe groter ook de kans dat er enkele worden gevonden); ook argumenteren ze dat de specialistische bloemen een scala van verontwikkelde insecten vereisen die voor de bestuiving kunnen zorgen. Degenen die een hoge ouderdom aan de orchideeŽnfamilie toeschrijven wijzen op de evolutionaire gelijkenis met de asperges (die een oude familie vormen), en op hun wijdverbreide voorkomen.


Het stukje barnsteen met de bij met orchideeŽnpollen


De bij Proplebeia dominicana die duidelijk pollen
(van de orchidee Meliorchis caribea) op zijn rug meevoert


Onderzoekers van Harvard hebben nu dit dispuut kunnen beslechten: de orchideeŽn bestaan zeker al 76-84 miljoen jaar. Dat blijkt uit een stukje barnsteen van 15-20 miljoen jaar oud (Mioceen). In dat stukje barnsteen zit een bij opgesloten (die een nieuw geslacht - en dus ook een nieuwe soort - vertegenwoordigt) die door de onderzoekers Proplebeia dominicana is genoemd (de soortnaam is gekozen omdat het stukje barnsteen in 2000 door een particuliere verzamelaar in de Dominicaanse Republiek werd gevonden). De 'nieuweí oude bij is natuurlijk op zich al interessant, maar nog veel interessanter is dat hij op zijn rug talrijke stuifmeelkorrels meedraagt. Die stuifmeelkorrels zijn duidelijk herkenbaar als afkomstig van een orchidee (die uiteraard ook een nieuw geslacht en nieuwe soort vertegenwoordigt, en die door de onderzoekers Meliorchis caribea is gedoopt). De in de barnsteen gevonden stuifmeelkorrels bewijzen dus al direct dat de orchideeŽn een minimale ouderdom hebben die gelijk is aan die van de barnsteen (15-20 miljoen jaar).


De orchidee Ligeophila sp. (Amazonegebied),
die de naaste nog levende verwant is van de orchidee
waarvan de pollen in het stukje barnsteen zijn aangetroffen
(foto Gustavo Romero)


Onderzoeker Santiago Ramirez


Maar dat was nog niet alles: met behulp van de zogeheten moleculaire klok schatten de onderzoekers de ouderdom van de belangrijkste groepen moderne orchideeŽn. Daaruit kwam tot vrijwel ieders verrassing naar voren dat de meest recente gezamenlijke voorouder van alle bestaande orchideeŽn zoín 84-76 miljoen jaar geleden moet hebben geleefd. Tevens bleek dat sommige nog bestaande taxa binnen de orchideeŽn, inclusief het bekende en hooggewaardeerde geslacht Vanilla, al vroeg in de evolutie van de orchideeŽn moeten zijn ontstaan. Dat is opzichzelf alweer een nieuw raadsel, want Vanilla komt in alle tropische gebieden van de wereld voor, terwijl de continenten al zoín 100 miljoen jaar geleden begonnen op te splitsen in hun tropische gebieden. Dat impliceert dus dat de tropische gebieden ook nadat er een zee tussen was gekomen, een significante onderlinge biologische uitwisseling hadden.

Referenties:
  • Ramirez, S.R., Gravendeel, B., Singer, R.B., Marshall, Ch.R. & Pierce, N.E., 2007. Dating the origin of the Orchidaceae from a fossil orchid with its pollinator. Nature 448, p. 1042-1045.

Fotoís welwillend ter beschikking gesteld door Santiago Ramirz, Museum of Comparative Zoology, Harvard University, Cambridge, MA (Verenigde Staten van Amerika).


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl