NGV-Geonieuws 142 artikel 863

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 November 2007, jaargang 9 nr. 11 artikel 863

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 142! Op de huidige pagina is alleen artikel 863 te lezen.

<< Vorig artikel: 862 | Volgend artikel: 864 >>

863 Gifspuitende kever gevangen in barnsteen uit Vroeg-Krijt
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Biologie & Evolutie ! Klik hier voor alle artikelen over Paleontologie, Fossielen & Uitstervingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Chemische oorlogvoering is niet door mensen uitgevonden. Veel dieren maken van gifstoffen gebruik om hun prooi te vangen of om aan eventuele belagers te ontkomen. Hoe lang gifstoffen al voor dergelijke doeleinden worden gebruikt, is onbekend, maar het moet al heel lang zijn, gezien een opmerkelijke vondst die onlangs is beschreven.


De 'gifkever' werd in hars gevangen terwijl hij een gifstof uitscheidde

Het gaat om een kever die door een druppel hars werd ingebed op het moment dat hij een gifstof uitspoot naar een belager. In de barnsteen zijn de druppeltjes van de gifstof nog waar te nemen. De kans dat zon activiteit wordt gefossiliseerd is natuurlijk uitermate klein, en het gaat dan ook om het oudste bewijs van 'chemische oorlogvoering' dat we kennen. De strijd van de kever tegen zijn belager moet een goede honderdmiljoen jaar geleden (Vroeg-Krijt) zijn gestreden in wat nu het Hukawng-dal van het huidige Birma (Myanmar) is.

De kever die de gifstof uitspoot is in vrijwel perfecte staat gefossiliseerd. Het exemplaar is ongeveer een centimeter groot. Ook een van de voelsprieten van zijn belager - die ook een insect moet zijn geweest - is in de barnsteen gefossiliseerd. Gezien de lengte van die voelspriet moet de belager veel groter zijn geweest: zon 5-8 cm. Toen de hars over zijn prooi droop en zijn voelspriet eraan vastkleefde, moet hij zich hebben losgerukt, waarbij zijn voelspriet afbrak.


In barnsteen opgesloten kevers komen
vaker voor
(foto Virtual Museum of Paleontology)


Tot de chrysomeliden behorende kever in barnsteen
uit de Dominicaanse Republiek
(foto Derek E.G. Briggs)


De gefossiliseerde kever zelf moet een soort soldaat zijn geweest. De soort waartoe hij behoort bestaat niet meer, maar dergelijke
'soldaatkevers' als zodanig bestaan nog wel. Ze gebruiken ook nog steeds eenzelfde strijdwijze met gifstoffen. Alleen het feit dat deze methode van verdediging minstens al zon honderdmiljoen jaar bestaat, bewijst volgens onderzoeker George Poinar dat het of een effectieve strijdwijze gaat, waarbij ook veel grotere en sterkere tegenstanders kunnen worden verslagen. De stof die naar de tegenstander wordt gespoten is een kleverige substantie die zo irritant is (de huidige 'gifkevers' kunnen ook bij mensen huidirritatie veroorzaken) dat de tegenstander de voordelen van een eventuele maaltijd niet langer vindt opwegen tegen de nadelen, en dus afdruipt. Met de gifstof wordt zorgvuldig omgesprongen: hij wordt alleen in de richting van de belager gespoten, maar de kever hult zich niet in een soort gifschild.

Recente insecten hebben een heel scala van vergelijkbare verdedigingsmethoden. Het gaat om stoffen die afschuwelijk smaken of ruiken, die braakneigingen opwekken, een branderig gevoel opwekken, etc. Chemisch gezien gaat het vaak om fenolen, aldehyden en ketonen, maar soms ook om zuren en esters.

Referenties:
  • Poinar Jr., G.G., Marshall, C.J. & Buckley, R., 2007. One hundred million years of chemical warfare by insects. Journal of Chemical Ecology 33, p. 1663-1669.

Foto van de 'gifkever' welwillend ter beschikking gesteld door George Poinar, Department of Zoology, Oregon State University, Corvallis, OR (Verenigde Staten van Amerika).


Copyright NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl