NGV-Geonieuws 145 artikel 891

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 Februari 2008, jaargang 10 nr. 2 artikel 891

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 145! Op de huidige pagina is alleen artikel 891 te lezen.

<< Vorig artikel: 890 | Volgend artikel: 892 >>

891 Raadselachtig fossiel blijkt gepantserde worm
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Biologie & Evolutie ! Klik hier voor alle artikelen over Paleontologie, Fossielen & Uitstervingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Een 150 jaar oud paleontologisch raadsel is opgelost. Het betreft de Machaeridia (machaeridiŽrs), een groep bizarre langwerpige dieren met een rugpantser dat is opgebouwd uit rijen van gemineraliseerde plaatjes. Ze zijn bekend vanaf ongeveer 485 miljoen jaar geleden (Ordovicium) tot ca. 299 miljoen jaar geleden (Carboon). In hun tijd moeten de machaeridiŽrs een belangrijk element binnen de toen bestaande ecosystemen hebben gevormd, want plaatjes van het rugpantser komen wereldwijd veelvuldig in mariene afzettingen uit het 180 miljoen jaar lange tijdsinterval voor. Hun taxonomische plaats in het dierenrijk bleef echter een onderwerp van discussie (onderzoekers deelden ze in bij de mollusken, de crustaceeŽn, de stekelhuidigen en de wormen), vooral omdat complete fossielen uiterst zeldzaam zijn. Dat is logisch, want na hun afsterven werden de zachte bestanddelen door aaseters verorberd of door verrotting omgezet in onherkenbare verbindingen, terwijl de harde delen (de gemineraliseerde plaatjes) na het afsterven gemakkelijk werden verspreid, hetzij door de aaseters, hetzij door bodemstromen.


Holotype van Plumulites bengtsoni (links) en interpretatie (rechts)

De aard van de machaeridiŽrs is nu duidelijk geworden door de vondst, 22 km ten noord-noord-oosten van Zagora (Zuid-Oost Marokko), van een uitzonderlijk bewaard exemplaar van ca. 480 miljoen jaar oud (Vroeg-Ordovicium). Het bewaarde gedeelte is 28 mm lang. Zelfs de weke delen van het exemplaar zijn goed zichtbaar; ze bestaan uit ijzeroxiden, wat erop wijst dat het fossiel oorspronkelijk (op zijn minst ten dele) was gepyritiseerd. Dit wijst erop dat het dier na afsterven door sediment bedekt is op de bodem van een zee waarin zo weinig zuurstof voorkwam dat verrotting onmogelijk was, en dat er ook te weinig zuurstof was voor 'normale' aaseters.

Op basis van de gefossiliseerde zachte weefsels kan worden vastgesteld dat het dier onder zijn rugpantser een gesegmenteerd lichaam had, met uitsteeksels die op poten lijken op elk segment. Al deze zijdelingse uitsteeksels dragen twee bundels van lange, stijve borstelharen. Deze karakteristieken - gesegmenteerd lichaam, en vooral de aanwezigheid van 'weke' poten met borstels - bewijzen dat het gevonden exemplaar (en daarmee ook de andere machaeridiŽrs) behoren tot de gelede wormen (Annelida). De gelede wormen vormen nu een diverse groep, waartoe onder meer de zeemuis, de aardworm en de bloedzuiger behoren.


Reconstructie (door Jerzy Dzik)
van het pantser


Plumulitues tanaensis, een eerdere vondst
(Boven-Ordovicium) die echter bij gebrek aan
gefossiliseerde weke delen weinig informatie gaf


Welke plaats de macharidiŽrs binnen de gelede wormen innemen, is ondanks het bijzondere fossiel nog niet geheel duidelijk. Omdat ze een bepantsering van plaatjes op hun rug dragen, is het goed mogelijk dat ze behoorden tot een groep van borstelwormen die nog steeds voorkomt (en waartoe de zeepier behoort).

Het exemplaar dat zoveel nieuwe gegevens heeft opgeleverd, is Plumulites bengtsoni gedoopt. De geslachtsnaam Plumulites werd al in 1872 door Barrande ingevoerd. De nieuwe soort is vernoemd naar Stefan Bengtson, een onderzoeker die veel met machaeridiŽrs heeft gewerkt.

Referenties:
  • Caron, J.-B., 2008. Ancient worms in armour. Nature 451, p. 133-134.
  • Vinther, J., Van Roy, P. & Briggs, D.E.G., 2008. Machaeridians are Palaeozoic armoured annelids. Nature 451, p. 185-188.

Fotoís welwillend ter beschikking gesteld door Derek Briggs, Department of Geology and Geophysics, Yale University, New haven, CT (Verenigde Staten van Amerika).


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl