NGV-Geonieuws 149 artikel 940

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


26 Juni 2008, jaargang 10 nr. 6 artikel 940

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 149! Op de huidige pagina is alleen artikel 940 te lezen.

<< Vorig artikel: 939 | Volgend artikel: 941 >>

940 Devonische vis oudst bekende levendbarende gewervelde dier
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Biologie & Evolutie ! Klik hier voor alle artikelen over Paleontologie, Fossielen & Uitstervingen !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Onderzoekers hebben een bijzondere vis aangetroffen op de bekende West-Australische vindplaats van Devonische vissen in de Gogo-Formatie. De vis, die behoort tot de uitgestorven groep van de Placodermi (pantservissen), moet ongeveer 380 miljoen jaar geleden hebben geleefd. Het fossiele exemplaar werd al tijdens veldwerk in 2005 gevonden, maar pas bij laboratoriumonderzoek werd het bijzondere karakter ervan herkend. Dat gebeurde toen onderzoeksleider John Long de vis aan het uitprepareren was uit de kalksteen waarin hij was gevonden, en daarbij de kalk beetje bij beetje verwijderde met azijnzuur.


Het fossiele exemplaar van Materpiscis attenboroughi

Bij die behandeling bleek de vis een embryo met zich mee te dragen. Hoewel het embryo niet compleet aanwezig is, was de fossilisatie zo goed dat er tal van details konden worden waargenomen die slechts zelden in visfossielen zijn te zien. Die details konden overigens slechts zeer gedeeltelijk direct worden waargenomen: de meeste gegevens kwamen naar voren bij röntgenonderzoek dat werd uitgevoerd met een speciale 3-dimensionale scanner die op de Australian National University was gebouwd.


De ligging van het embryo

Het röntgenonderzoek leverde onder meer als resultaat op dat een navelstreng aanwezig is. Op basis van deze ontdekking (en diverse andere bevindingen aan de hand van bewaard gebleven zachte weefsels) moet worden geconcludeerd dat de vis levendbarend was. Daarmee is dit het oudst bekende exemplaar van een gewerveld dier waarbij de voortplanting op deze wijze plaatsvond. Dat was zeker verrassend, hoewel paleontologen tot nu toe vergeefs hadden geprobeerd op grond van fossiele exemplaren te achterhalen hoe pantservissen zich precies voortplantten. Bij eerder onderzoek van mannelijke exemplaren van het verwante geslacht Austroptyctodus was overigens al gebleken dat deze soort een voortplantingsmechanisme had dat in veel opzichten vergelijkbaar is met dat van haaien, waarbij het vrouwtje via copulatie inwendig werd bevrucht.


Onderzoeker John Long op de vindplaats

Vanwege het feit dat de fossiele vis met het embryo als een echte 'moeder’ moet worden beschouwd, is het (nieuwe) geslacht waartoe zij behoort Materpiscis (moedervis) genoemd; de soortnaam (attenboroughi) is gekozen ter ere van Sir David Attenborough. Toen het levendbarende karakter van deze vissoort duidelijk was geworden, heeft Kate Trinajstic (van de Universiteit van West-Australië) andere Placodermi uit de museumcollectie in Perth op dezelfde wijze onderzocht. Daarbij vond ze drie embryo’s in een volwassen exemplaar van Austroptyctodus. Een en ander wijst erop dat het heel goed mogelijk is dat alle pantservissen levendbarend waren. Waarom een dergelijke voortplantingswijze zich zo vroeg in de evolutie van de gewervelde dieren ontwikkelde, is niet duidelijk. De onderzoekers hopen echter dat nieuwe onderzoek van de uitgebreide collectie pantservissen op de Australian National Universty met behulp van de bijzondere 3-dimensionale scanner meer licht zal werpen op de talrijke aspecten van deze vissen, waarover nog steeds relatief weinig bekend is.


Reconstructie van Materpiscis attenboroughi

Referenties:
  • Long, J.A., Trinajstic, K., Young G.C. & Senden, T., 2008. Live birth in the Devonian period. Nature 453, p. 650-652

Foto’s welwillend ter beschikking gesteld door Gavin Young, Victoria Museum, Melbourne (Australië).


Copyright © NGV 1999-2017
webmaster@geologischevereniging.nl